، اسناد مرتبط با اربعین که آستان قدس رضوی امروز رونمایی کرد، گنجینه‌ ای ارزشمند از گزارش‌ های مالی و آیینی این آستان در دوران قاجار به‌ شمار می‌ روند که هر یک به‌ نوبه‌ خود ابعاد گوناگون مراسم سوگواری را روشن می‌ سازند.

در این میان سند هزینه‌ های تعطیلی حمام آغچه در ایام عاشورا، اربعین و ۲۱ ماه رمضان سال ۱۱۴۷ قمری، رسید هزینه‌ های روشنایی و تأمین شمع‌ های موم و پیه جهت تعزیه امام حسین (ع) در ایام عاشورا و شب اربعین در حرم مطهر سال ۱۲۶۹ قمری و همچنین سند هزینه‌ های روضه‌ خوانی ایام اربعین از محل موقوفه وزیر نظام سال ۱۲۸۸ قمری، از جمله نخستین مدارک این مجموعه هستند که بر نظم مالی و پشتیبانی موقوفات از مراسم مذهبی گواهی می‌ دهند.

گروه دیگر از این اسناد مربوط به دوره‌ های بعدی و با محوریت تامین هزینه‌ های شب اربعین است که شامل درخواست حواله وجوه نقدی جهت هزینه‌ های شب اربعین حسینی سال ۱۲۹۷ قمری، رسید هزینه‌ های روشنایی حرم مطهر در شب اربعین از محل نذورات سال ۱۳۲۳ قمری و در نهایت سند نوحه‌ خوانی اربعین می‌ شود. این اوراق نه‌تنها نشان‌ دهنده استمرار آیین‌ های عزاداری و توجه ویژه به شب اربعین در طول قرون متمادی است، بلکه مدیریت دقیق وجوه شرعی، نذورات مردمی و موقوفات را در پشتیبانی از این مراسم در حرم مطهر رضوی به خوبی به تصویر می‌ کشد.

کارشناس طبقه‌ بندی و فهرست‌ نویسی اسناد آستان قدس رضوی در این مراسم با اشاره به پیشینه تاریخی و تکوین جاذبه اربعین اظهار کرد: با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوره صفویه و تثبیت تشکیلات اداری آستان قدس رضوی، آیین‌ های سوگواری اهل بیت (ع) به‌ ویژه اربعین حسینی، از قالب رفتارهای خودجوش پراکنده به ساختاری منظم، موقوفه‌ محور و تحت نظارت اداری تبدیل شد.

کبری صدریان افزود: وجود افزون بر ۶۰ سند تاریخی از دوره صفویه تا معاصر پیرامون اربعین، گویای جایگاه برجسته این مناسبت در مشهد است.

وی تعطیلی موقوفات خدماتی و تجاری در روز اربعین را یکی از نخستین نشانه‌های تعظیم شعائر اربعین در ساختار و اداره املاک حرم مطهر رضوی برشمرد و اظهار کرد: برگزاری مراسم اربعین در حرم مطهر، متکی بر عواید موقوفات خاصی بوده که واقفان دوراندیش برای این روز مشخص کرده بودند.

صدریان گفت: کارکرد اربعین در شهر مشهد فراتر از دیوارهای حرم رضوی حرکت کرده و در تاریخ معاصر ایران، ابعادی اجتماعی و سیاسی به خود گرفته است. به‌ طور مثال با تلاش و پیگیری متدینین و علما، در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی، روز اربعین به‌ عنوان تعطیل رسمی در تقویم کشور ثبت شد.