، یکی از مهمترین رویدادهای سیاسی در روز جمعه (۲ مرداد) برگزاری نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای بود که در شهر «چولپون‌آتا» قرقیزستان برگزار شد. اهمیت این نشست فارغ از مسئله شانگهای و برد سیاسی که در دنیا دارد، به دلیل آنکه در وضعیتی صورت گرفت که تحولات امنیتی غرب آسیا، رقابت قدرت‌های بزرگ و ضرورت تقویت همکاری‌های چندجانبه، بیش از هر زمان دیگری برای رهبران منطقه و دنیا تبدیل به دغدغه شده است.

برای جمهوری اسلامی ایران نیز این نشست صرفاً یک اجلاس دوره‌ای نبود، بلکه فرصتی برای تبیین مواضع تهران درباره تحولات اخیر منطقه، تقویت رایزنی‌های دوجانبه با قدرت‌های آسیایی و مشارکت در تدوین اسناد راهبردی اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای بود.

رئیس هیئت سیاسی ایران در این نشست عباس عراقچی بود. وی علاوه بر سخنرانی در نشست رسمی وزیران خارجه مجموعه‌ای از دیدارهای دوجانبه را نیز با همتایان خود انجام داد. برنامه فشرده دیدارهای وزیر امور خارجه نشان می‌دهد تهران تلاش کرده است از ظرفیت این اجلاس برای رایزنی مستقیم با بازیگران اصلی و اثرگذار دنیا استفاده کند. در این خصوص مهم‌ترین دیدار عراقچی، گفت‌وگو با «وانگ یی» همتای چینی­ اش بود. دو طرف ضمن مرور روند اجرای توافقات دوجانبه، درباره آخرین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی تبادل نظر کردند. با توجه به جایگاه چین به‌عنوان یکی از اعضای دائم شورای امنیت و یکی از مهم‌ترین شرکای راهبردی جمهوری اسلامی ایران، این دیدار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و نشان داد هماهنگی‌های سیاسی تهران و پکن همچنان ادامه دارد.

ملاقات مهم دیگر عراقچی با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه بود. همکاری نزدیک تهران و مسکو در موضوعات منطقه‌ای و بین‌المللی باعث شده است این رایزنی‌ها به یکی از محورهای ثابت دیدارهای دو کشور در مجامع چندجانبه تبدیل شود.

با توجه به توافقات جامع راهبردی که بین ایران با چین و روسیه منعقد شده است، این نشست ها در شرایط کنونی که فشارهای آمریکا برای اعمال تحریم ها به خصوص تحریم دریایی فزونی گرفته، اهمیت زیادی داشت.

در ادامه وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران دیدارهایی نیز با همتایانش از پاکستان، ازبکستان، قرقیزستان و بلاروس انجام داد. محور مشترک این مذاکرات، توسعه روابط دوجانبه، گسترش همکاری‌های اقتصادی و بررسی تحولات امنیتی منطقه بود. رایزنی با کشورهای آسیای مرکزی نیز از این جهت اهمیت دارد که این منطقه یکی از اولویت‌های سیاست همسایگی جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود و سازمان همکاری شانگهای بستر مناسبی برای تعمیق این روابط فراهم کرده است.

در سخنرانی عراقچی در نشست وزیران خارجه، بر ضرورت تقویت چندجانبه‌گرایی، مخالفت با یکجانبه‌گرایی، احترام به حاکمیت کشورها و حل‌وفصل اختلافات از طریق گفت‌وگو و سازوکارهای سیاسی تأکید شد. وزیر امور خارجه ایران همچنین تحولات اخیر منطقه را تشریح و بر ضرورت ایفای نقش فعال‌تر سازمان‌های منطقه‌ای در حفظ ثبات و امنیت تأکید کرد.

اما اهمیت این اجلاس تنها به دیدارهای دوجانبه محدود نمی‌شود. نشست وزیران خارجه شانگهای در واقع آخرین مرحله هماهنگی پیش از برگزاری «اجلاس سران» این سازمان است که قرار است اول سپتامبر در بیشکک برگزار شود. وزیران خارجه در این نشست، پیش‌نویس «بیانیه بیشکک» به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد تأسیس سازمان همکاری شانگهای، مجموعه‌ای از اسناد همکاری و چندین بیانیه موضوعی را بررسی و برای تصویب نهایی سران آماده کردند. همچنین بیانیه شورای وزیران خارجه و گزارش دبیرکل سازمان نیز به تصویب رسید.

از منظر سیاست خارجی ایران، این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا هرچه اسناد نهایی اجلاس سران بر اصولی همچون احترام به حاکمیت ملی، مخالفت با توسل به زور، چندجانبه‌گرایی و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید بیشتری داشته باشند، از نظر سیاسی می‌تواند با مواضع اعلامی جمهوری اسلامی ایران همسو تلقی شود. هرچند بیانیه‌های سازمان همکاری شانگهای الزام‌آور نیستند، اما بازتاب‌دهنده اجماع سیاسی مجموعه‌ای از قدرت‌های مهم آسیایی هستند و از این منظر، وزن دیپلماتیک قابل توجهی دارند.

نشست امسال در شرایطی برگزار شد که غرب آسیا همچنان با تنش‌های امنیتی روبه‌رو است و بسیاری از اعضای سازمان همکاری شانگهای نیز به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از پیامدهای این بحران تأثیر می‌پذیرند. از همین رو، موضوع امنیت منطقه‌ای، مبارزه با تروریسم، توسعه همکاری‌های اقتصادی، امنیت انرژی، حمل‌ونقل و تقویت اتصال منطقه‌ای از مهم‌ترین محورهای گفت‌وگوها بود.

برای جمهوری اسلامی ایران، حضور فعال در این اجلاس صرفاً به معنای شرکت در یک نشست چندجانبه نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد گسترش همکاری با شرق و تقویت نقش ایران در ترتیبات منطقه‌ای به شمار می‌رود. عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای این امکان را فراهم کرده است که تهران در فرآیند تصمیم‌سازی یکی از مهم‌ترین سازمان‌های منطقه اوراسیا مشارکت مستقیم داشته باشد و از ظرفیت آن برای توسعه همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی بهره ببرد.

در مجموع، اجلاس وزیران خارجه سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان را می‌توان یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک هفته‌های اخیر برای جمهوری اسلامی ایران دانست. دیدارهای متعدد عراقچی با وزیران خارجه کشورهای عضو، حضور فعال در مباحث اجلاس و مشارکت در تدوین اسناد راهبردی سازمان، نشان داد تهران تلاش دارد از ظرفیت نهادهای چندجانبه آسیایی برای تقویت دیپلماسی، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و پیگیری دیدگاه‌های خود در قبال تحولات جاری غرب آسیا استفاده کند؛ رویکردی که نتایج آن را می‌توان در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و روند همکاری‌های آتی میان اعضا ارزیابی کرد.