، در هفته‌های اخیر، هم‌زمان با تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران به ویژه بعد از تحمیل حاصره دریایی و اعمال تحریم بر ایرلاین های کشورمان، اهمیت مرزهای زمینی دوچندان شد. در همین راستا چند روز قبل خبر توقف تجارت در مرز پاکستان، این پرسش را مطرح کرده که کدام مرزها واقعاً بسته شده‌اند و کدام‌یک با محدودیت یا تأخیر در جابه‌جایی کالا روبه‌رو هستند.

پاکستان؛ توقف تجارت در دو گذرگاه

مهم‌ترین تحول مرزی در روزهای اخیر به مرز ایران و پاکستان مربوط می‌شود. در همین رابطه گزارش‌هایی از تعلیق تجارت در دو گذرگاه رسمی گبد-ریمدان و تفتان منتشر شد. بر اساس این گزارش‌ها، وزارت بازرگانی پاکستان با صدور یادداشتی در روز شنبه (25 مهر) دستور قبلی خود درباره تجارت با ایران را با اثر فوری پس گرفت و اتاق بازرگانی و صنایع کویته نیز از فعالان اقتصادی خواست تا اطلاع بعدی از ثبت سفارش‌های جدید مرتبط با ایران خودداری کنند.

درباره علت این تصمیم، روایت‌ها یکسان نیست. مشاور رسانه‌ای و سیاسی دولت ایالت بلوچستان پاکستان، نگرانی‌های امنیتی، مقابله با قاچاق و ضرورت سامان‌دهی بهتر مدیریت مرز را از دلایل این اقدام اعلام کرده است. با این حال، در متن دستور وزارت بازرگانی پاکستان، علت مشخصی برای تعلیق تجارت ذکر نشده است؛ بنابراین، دلایل اعلام‌شده از سوی مقام محلی را نباید بدون توضیح، علت رسمی و قطعی مندرج در دستور دولت پاکستان معرفی کرد.

با این حال اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، توقف موقت تردد و مبادلات مرزی را ناشی از مسائل فنی و ضرورت انجام برخی اقدامات احتیاطی توصیف کرده و از رایزنی دو طرف برای رفع مشکل خبر داده است. در مقابل، برخی فعالان بخش خصوصی گفته‌اند مشکل اصلی، دشواری انجام تشریفات بانکی و ارائه فرم‌های الکترونیکی واردات از سوی طرف پاکستانی است؛ موضوعی که به گفته آنان، صادرات ایران به پاکستان را مختل کرده است.

علیرغم این مشکلات، تردد مسافران از گذرگاه ریمدان-گبد همچنان برقرار است. نکته مهم در خبر مرز زمینی با پاکتسان این است که ریمدان در ماه‌های اخیر به یکی از مسیرهای مهم تجارت ایران و پاکستان تبدیل شده بود.

ترکیه: مرز بازرگان باز است، اما ازدحام و محدودیت ظرفیت ادامه دارد

مرز ایران و ترکیه از مهم‌ترین مسیرهای زمینی تجارت خارجی کشور است. گذرگاه بازرگان در آذربایجان غربی، در کنار رازی و سرو، نقش مهمی در جابه‌جایی کالا میان ایران و ترکیه و اتصال ایران به مسیرهای تجاری اروپا دارد. در همین خصوص در شهریور و مهر، گزارش‌هایی از صف‌های طولانی کامیون‌ها و افزایش زمان انتظار در بازرگان منتشر شد. با این حال، این وضعیت به معنای تعطیلی مرز نبود. فرود عسگری، رئیس‌کل گمرک ایران، در ۳۱ شهریور اعلام کرد مرزهای کشور با همسایگان باز هستند و پس از مذاکرات با طرف ترکیه‌ای، ظرفیت پذیرش کامیون‌های صادراتی در بازرگان از ۲۰۰ دستگاه به ۴۰۰ دستگاه در روز افزایش یافته است.

همچنین رئیس سازمان توسعه تجارت ایران در ۲۲ مهر بسته‌شدن مرزهای زمینی ایران با ترکیه و پاکستان را بسیار بعید دانست و گفت در صورت بروز چنین وضعیتی، مسیرهای جایگزین بررسی خواهد شد. بر این اساس، شواهد نشان از از فعال‌بودن مسیر ترکیه، همراه با ازدحام و محدودیت ظرفیت در برخی پایانه‌ها حکایت دارد.

عراق؛ تعطیلی موقت چند گذرگاه در شهریور و از سرگیری فعالیت‌ها

یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری زمینی ایران است. مهران، شلمچه، چذابه، خسروی، باشماق، پرویزخان و تمرچین از گذرگاه‌های مهم این مسیر به شمار می‌روند؛ البته میزان فعالیت تجاری و مسافری در همه آن‌ها یکسان نیست.

در شهریور، عراق برای مدتی فعالیت چند گذرگاه از جمله شلمچه، چذابه و مندلی در مقابل سومار را متوقف کرد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که مقام‌های عراقی از بازبینی ترتیبات امنیتی و اجرایی گذرگاه‌ها خبر می‌دادند. پس از آن، روند بازگشایی آغاز شد و برای ازسرگیری فعالیت تجاری در برخی از این مسیرها زمان‌بندی اعلام شد.

درباره چذابه نیز گزارش‌هایی از ادامه توقف تجارت در شهریور منتشر شد، اما اعلام بعدی طرف عراقی از برنامه ازسرگیری فعالیت تجاری این گذرگاه از روز یکشنبه (26 مهر) خبر می‌دهد. از سویی، مرز مهران، باشماق و خسروی همچنان فعال هستند و تردد از آن روان است.

افغانستان؛ دوغارون و میلک فعال، اما با صف‌های سنگین کامیون

دوغارون در خراسان رضوی و میلک در سیستان‌وبلوچستان از گذرگاه‌های اصلی تجارت ایران و افغانستان هستند. این مرزها علاوه بر صادرات کالا، در ترانزیت منطقه‌ای نیز اهمیت دارند. روز شنبه گزارش‌هایی از حضور حدود ۲۲۷۱ کامیون در پشت مرز دوغارون منتشر شد. اما این به معنی مسدود بودن مرز نیست. بلکه مؤید حضور قابل توجه کامیون ها برای صادرات کالا است.

جمهوری آذربایجان؛ آستارا و بیله‌سوار فعال، با تمرکز بر کاهش معطلی

مرزهای ایران و جمهوری آذربایجان، به‌ویژه آستارا و بیله‌سوار، برای تجارت دوجانبه و اتصال مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای اهمیت دارند. هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، در ۲۰ مهر آستارا را یکی از مسیرهای مهم تجارت دو کشور معرفی کرد و گفت روزانه حدود ۴۰۰ کامیون از این مرز عبور می‌کنند. برنامه مطرح‌شده، افزایش این رقم به ۸۰۰ کامیون در روز بود. اظهارات او درباره ضرورت کاهش معطلی، هماهنگی گمرکی و رفع موانع اداری نشان می‌دهد مسئله اصلی این گذرگاه، افزایش ظرفیت و روان‌سازی عبور کالا است.

ارمنستان؛ نوردوز فعال و افزایش ظرفیت پذیرش کامیون

نوردوز در استان آذربایجان شرقی، گذرگاه اصلی زمینی ایران و ارمنستان است. این مسیر برای تجارت دوجانبه و ارتباط زمینی ایران با قفقاز اهمیت دارد. طبق اعلام رئیس‌کل گمرک ایران در ۳۱ شهریور، سقف پذیرش کامیون‌های صادراتی در مرز ارمنستان از سوی کشور مقصد از ۲۰۰ دستگاه به ۳۰۰ دستگاه در روز افزایش یافته بود. این اظهارنظر از افزایش ظرفیت پذیرش و تلاش برای تسهیل مبادلات حکایت دارد، نه تعطیلی مرز.

ترکمنستان؛ مسیرهای فعال به آسیای مرکزی، بدون گزارش تأییدشده از تعطیلی سراسری

مرز ایران و ترکمنستان از طریق گذرگاه‌هایی مانند سرخس، لطف‌آباد، باجگیران و اینچه‌برون، ایران را به شبکه حمل‌ونقل و تجارت آسیای مرکزی متصل می‌کند. سرخس و اینچه‌برون به‌ویژه در حمل‌ونقل ریلی و اتصال به مسیرهای فرامنطقه‌ای اهمیت دارند. این گذرگاه­ها نیز در حال حاضر بدون مشکل به کار واردات و صادرات می پردازند.

حجم تجارت ایران؛ آمار پنج‌ماهه چه می‌گوید؟

بر اساس آمار گمرک ایران، در پنج‌ماهه نخست سال جاری و متأثر از انواع تحریم های جدید، مجموع تجارت غیرنفتی کشور به حدود ۷۶ میلیون و ۵۳۹ هزار تن، به ارزش ۴۳ میلیارد و ۹۴۰ میلیون دلار رسید. از این میزان، ۶۱ میلیون و ۳۳۳ هزار تن به ارزش ۲۰ میلیارد و ۹۱۷ میلیون دلار مربوط به صادرات غیرنفتی و ۱۵ میلیون و ۲۰۶ هزار تن به ارزش ۲۳ میلیارد و ۲۲ میلیون دلار مربوط به واردات بود.

این ارقام مربوط به کل تجارت غیرنفتی کشور است و نباید آن را معادل تجارت زمینی دانست؛ بخشی از این مبادلات از مسیرهای دریایی انجام شده اند.

در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای، آمار منتشرشده از سوی سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای درباره پنج‌ماهه نخست سال، از جابه‌جایی حدود ۷ میلیون و ۴۹۲ هزار تن کالای صادراتی و وارداتی از پایانه‌های مرزی جاده‌ای حکایت دارد. از این میزان، حدود ۶ میلیون و ۱۲۹ هزار تن صادرات و یک میلیون و ۳۶۲ هزار تن واردات گزارش شده است. همچنین میزان ترانزیت جاده‌ای در این دوره حدود ۵ میلیون و ۶۶۲ هزار تن اعلام شد.