، چند روز قبل، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در جریان سفری کوتاه به ارمنستان و در دیدارش همتای خود آرارات میرزویان، توافقنامه چارچوب همکاری راهبردی میان دو کشور را در خصوص پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌الملل (TRIPP)» به امضا رساند.

در این دیدار طرفین منشور شراکت راهبردی جامع و یادداشت تفاهمی در زمینه تامین، استخراج و فرآوری مواد معدنی حیاتی و کمیاب میان ایروان و واشنگتن به امضا رسید. در همین راستا میرزویان اعلام کرد: «ما اندکی پیش، شراکت راهبردی خود را به سطح جدیدی ارتقا داده و آن را به عنوان شراکت راهبردی جامع تغییر نام دادیم.»

این اتفاق در حالی رخ داد که افکار عمومی درگیر تحولات حوزه خلیج فارس است. اما این خبر نشان می دهد در شمال مرزهای ایران نیز یک تغییر ژئوپلیتیکی مهم و تدریجی در حال وقوع است؛ تغییری که شاید در کوتاه‌مدت کمتر دیده شود، اما در بلندمدت می‌تواند تأثیر عمیقی بر جایگاه منطقه‌ای ایران بگذارد.

قفقاز جنوبی بار دیگر به میدان رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شده است. اما تفاوت امروز با سال‌های گذشته این است که روسیه به دلیل درگیری در جنگ اوکراین توان یا تمرکز لازم برای مدیریت تحولات منطقه را ندارد و همین خلأ، فضای تازه‌ای برای ورود آمریکا، اروپا و ترکیه ایجاد کرده است. از سویی جنگ قره باغ در سال ۲۰۲۰ بین آذربایجان و ارمنستان، باعث شد تا ایروان متمایل به غرب و آمریکا شود. زیرا این نبرد اثبات کرد توان نظامی ارمنستان ضعیف است و این کشور برای افزایش توانش امیدوار است کمکی از ایالات متحده دریافت کند.

در چنین شرایطی، ایران با یک وضعیت پیچیده مواجه شده است: از یک سو تلاش می‌کند مانع هرگونه تغییر ژئوپلیتیکی در مرزهای شمالی خود شود و از سوی دیگر با واقعیتی روبه‌روست که موازنه سنتی قفقاز به سرعت در حال تغییر است. براین اساس سفر روبیو به منطقه و تمرکز ویژه واشنگتن بر قفقاز جنوبی، این پیام را تقویت کرد که آمریکا دیگر قفقاز را صرفاً یک حوزه نفوذ سنتی روسیه نمی‌داند. روبیو در دیدارهای خود بر توسعه همکاری‌های امنیتی، اقتصادی و ترانزیتی با کشورهای منطقه تأکید کرد؛ موضوعی که در تهران و مسکو با حساسیت دنبال شد.

برای آمریکا، قفقاز جنوبی فقط یک پرونده منطقه‌ای نیست. این منطقه اکنون بخشی از رقابت بزرگ‌تر واشنگتن با روسیه و چین محسوب می‌شود. زیرا مسیرهای انرژی، کریدورهای ترانزیتی و موقعیت ژئوپلیتیکی قفقاز، اهمیت آن را برای غرب چند برابر کرده است. نکته دیگر اینکه در حال حاضر آمریکا در تقابل با جمهوری اسلامی ایران است و امید دارد از این طریق فشارها را بر تهران افزایش دهد.

در این میان، پروژه کریدور زنگزور به یکی از مهم‌ترین نقاط تنش تبدیل شده است. جمهوری آذربایجان و ترکیه این مسیر را حلقه‌ای حیاتی برای اتصال مستقیم جهان ترک و مسیرهای تجاری شرق به غرب می‌دانند. اما ایران معتقد است هرگونه تغییر در وضعیت مرز ارمنستان می‌تواند دسترسی ژئوپلیتیکی ایران به شمال را محدود کرده و توازن منطقه‌ای را بر هم بزند. به همین دلیل است که تهران طی سال‌های اخیر بارها اعلام کرده با هرگونه تغییر ژئوپلیتیک در مرزهای منطقه مخالف است. این موضع صرفاً یک اختلاف مرزی یا سیاسی نیست، بلکه بخشی از نگاه امنیت ملی ایران به قفقاز محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، ترکیه تلاش می‌کند از شرایط جدید منطقه حداکثر بهره را ببرد. آنکارا در سال‌های اخیر نفوذ خود را در جمهوری آذربایجان به شکل محسوسی افزایش داده و اکنون به دنبال تبدیل شدن به گره اصلی اتصال آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا است. تحقق چنین هدفی بدون تغییر موازنه سنتی منطقه ممکن نیست.

در واقع، آنچه امروز در قفقاز جنوبی جریان دارد صرفاً رقابت بر سر یک مسیر ترانزیتی نیست؛ بلکه نبردی آرام برای شکل‌دهی به نظم جدید منطقه‌ای است. نظمی که در آن نقش روسیه کاهش یافته، حضور آمریکا و اروپا در حال افزایش است و ترکیه نیز به دنبال تثبیت موقعیت ژئوپلیتیکی خود است.

این وضعیت برای ایران پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. تهران از یک سو نمی‌خواهد درگیر تنش مستقیم با جمهوری آذربایجان یا ترکیه شود و از سوی دیگر نگران است که تغییرات تدریجی منطقه در نهایت به محدود شدن نفوذ راهبردی ایران منجر شود. در این فضا کاهش قدرت روسیه اهمیت زیادی دارد. زیرا جنگ اوکراین، فشارهای اقتصادی و کاهش تمرکز روسیه بر حوزه پیرامونی باعث شده قدرت مانور مسکو در قفقاز کاهش یابد.

برای ایران، مسئله فقط حضور آمریکا نیست؛ بلکه نگرانی اصلی، شکل‌گیری تدریجی یک نظم منطقه‌ای جدید بدون در نظر گرفتن منافع تهران است. اگر مسیرهای ترانزیتی جدید به گونه‌ای طراحی شوند که ایران در حاشیه قرار گیرد، بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیکی کشور نیز تضعیف خواهد شد. این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که رقابت بر سر کریدورها و مسیرهای انرژی در سطح جهانی افزایش یافته است. بحران‌های اخیر خاورمیانه و نگرانی نسبت به امنیت تنگه هرمز باعث شده بسیاری از بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی به دنبال مسیرهای جایگزین برای تجارت و انتقال انرژی باشند. در چنین فضایی، قفقاز جنوبی اهمیت تازه‌ای پیدا کرده است.

براین اساس انتظار می رود تهران در ماه‌های آینده سیاست فعال‌تری در قفقاز جنوبی دنبال کند؛ سیاستی که هم شامل تقویت روابط اقتصادی و ترانزیتی با کشورهای منطقه باشد و هم تلاش برای جلوگیری از حذف تدریجی ایران از معادلات جدید. نکته مهم آنکه تحولات اخیر نشان می‌دهد رقابت بر سر آینده قفقاز تازه آغاز شده و احتمالاً در سال‌های آینده به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت قدرت‌ها در پیرامون ایران تبدیل خواهد شد؛ رقابتی که نتیجه آن می‌تواند بر جایگاه منطقه‌ای تهران تأثیر مستقیم بگذارد.