، در شرایطی که نشانه‌های تازه‌ای از احتمال ازسرگیری حملات نظامی آمریکا علیه ایران منتشر شده، بازگشت میانجی‌های قطری به تهران در روز جمعه بار دیگر مسیر دیپلماسی را در کانون توجه قرار داده است. این سفر در حالی انجام شد از یک سو ترامپ تهدید به ازسرگیری حملات کرده و گزارش‌هایی درباره بررسی گزینه‌های نظامی جدید در پنتاگون منتشر شده و از سوی دیگر، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از طریق یک نامه به سردار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، برای ازسرگیری مذاکرات پیام فرستاده است. این هم‌زمانی نشان می‌دهد تحرکات دیپلماتیک و نظامی واشنگتن در دو مسیر موازی دنبال می‌شود؛ مسیری که در آن هنوز مشخص نیست کدام‌یک بر تصمیم نهایی دولت آمریکا غلبه خواهد کرد.

بازگشت قطر با مأموریت تازه

روز جمعه میانجی‌های قطری بار دیگر به تهران بازگشته‌اند تا تلاش‌ها برای دستیابی به توافق میان ایران و آمریکا را پیگیری کنند. یک مقام آگاه از مذاکرات به رویترز گفته است این میانجی‌گری با واشنگتن هماهنگ شده است. این سفر در ادامه تحرکات دیپلماتیک روزهای گذشته قطر صورت می‌گیرد. دوحه روز یکشنبه هفته قبل نیز پیش‌نویس طرحی برای پایان جنگ را به ایران ارائه کرده بود؛ طرحی که به گفته یک مقام آگاه از مذاکرات، قرار بود نگرانی‌های دو طرف را در قالب یک برنامه هفت‌روزه و اقدامات مرحله‌ای بررسی کند. با این حال، یک مقام ارشد ایرانی این پیشنهادها را غیرقابل‌قبول توصیف کرد و تأکید داشت تهران در موضع هسته‌ای خود تغییری نداده است.

بازگشت دوباره میانجی‌های قطری را می‌توان نشانه تداوم تلاش‌ها برای یافتن راهی جهت کاهش تنش دانست؛ هرچند هنوز جزئیات رسمی درباره دستور کار دیدارهای جدید، ترکیب دقیق هیئت و میزان پیشرفت مذاکرات منتشر نشده است.

نامه ونس به سردار رضایی؛ تلاش برای بازگشایی مسیر مذاکره

یکی از تحولات مهم هم‌زمان با بازگشت قطر، انتشار گزارش‌هایی درباره نامه جی‌دی ونس به سردار رضایی است. معاون رئیس‌جمهور آمریکا در نامه‌ای که از طریق میانجی‌های قطری به تهران منتقل شده، پیشنهاد ازسرگیری مذاکرات را مطرح کرده است. بر اساس روایت رسانه‌های آمریکایی، ونس پیشنهاد کرده است هیئتی به سرپرستی او برای گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی تشکیل شود. موضوع هسته‌ای نیز از محورهایی است که واشنگتن خواهان طرح آن از ابتدای مذاکرات است. در همین حال ترامپ روز چهارشنبه گذشته مدعی شد تماس ونس با ایران عمدتاً برای کمک به تأمین دارو و اقلام پزشکی بوده است. اما گزارش‌های رسانه‌ای از تلاش برای احیای مذاکرات سیاسی و جلوگیری از تشدید نظامی حکایت دارند.

تهدیدهای ترامپ و آماده‌سازی گزینه‌های نظامی

در سوی دیگر، تحرکات دیپلماتیک با تهدیدهای نظامی آمریکا همراه شده است. ترامپ در روزهای اخیر از احتمال ازسرگیری حملات علیه ایران سخن گفته و بنا بر گزارش رسانه‌ها، به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز هشدار داده است خود را برای احتمال یک عملیات نظامی دیگر آماده کنند.

در همین چارچوب، وال‌استریت ژورنال اعلام کرد برد کوپر، فرمانده سنتکام، روز پنجشنبه گزینه‌های تازه حمله به ایران را به ترامپ ارائه کرده است. همچنین نیویورک‌تایمز پیش‌تر گزارش داده بود آمریکا و رژیم صهیونیستی طرح‌های مشترکی برای حمله احتمالی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر (12 آبان) تهیه کرده‌اند.

این گزارش‌ها به معنای صدور دستور قطعی برای آغاز عملیات نیست، اما نشان می‌دهد گزینه نظامی همچنان در محاسبات واشنگتن حضور دارد و هم‌زمان با پیام‌های دیپلماتیک، برای سناریوهای احتمالی تشدید درگیری نیز برنامه‌ریزی می‌شود. از این منظر، تهدیدهای نظامی آمریکا را نمی‌توان از روند میانجی‌گری جدا کرد. ادامه فشار نظامی و اقتصادی در کنار ارسال پیام مذاکره، عملاً فضای تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر می‌کند و این پرسش را به وجود می‌آورد که آیا واشنگتن به دنبال توافقی متوازن برای پایان جنگ است یا می‌خواهد از تهدید حمله به‌عنوان اهرمی برای تحمیل شروط خود استفاده کند.

اختلاف اصلی؛ ترتیب تعهدات و تضمین اجرای توافق

اختلاف اصلی تهران و واشنگتن فقط به محتوای توافق احتمالی محدود نیست، بلکه ترتیب اجرای تعهدات نیز به یکی از موانع اصلی تبدیل شده است. آمریکا خواهان آن است موضوع هسته‌ای از ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد؛ در مقابل، جمهوری اسلامی ایران بر پایان محاصره بنادر و رفع تحریم‌های محدودکننده صادرات نفت به‌عنوان مقدمات ضروری پیشرفت گفت‌وگوها تأکید دارد.

این اختلاف در واقع به مسئله اعتماد و تضمین اجرای تعهدات بازمی‌گردد. تهران با توجه به تجربه توافق‌ها و تفاهم‌های پیشین، خواهان آن است که اقدامات عملی طرف مقابل پیش از پذیرش تعهدات جدید و برگشت‌ناپذیر انجام شود. در مقابل، واشنگتن می‌کوشد پیش از ارائه امتیازات اقتصادی، درباره پرونده هسته‌ای ایران به تعهدات مشخصی دست پیدا کند.

در همین رابطه عراقچی نیز روز چهارشنبه اعلام کرد تهران همچنان با میانجی‌ها در تماس نزدیک است تا پیشنهادهایی را که می‌تواند اجرای طرح هفت‌روزه ایران برای پایان جنگ را تضمین سازد، بررسی کند. این موضع نشان می‌دهد ایران مسیر دیپلماسی را کنار نگذاشته، اما چارچوب و ترتیب مورد نظر خود را برای رسیدن به توافق دنبال می‌کند.

قطر؛ کانال ارتباطی در لحظه حساس

نقش قطر در این تحولات از آن جهت اهمیت دارد که دوحه در هفته‌های گذشته به یکی از کانال‌های اصلی انتقال پیام میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. بازگشت میانجی‌های قطری، پس از انتقال پیش‌نویس طرح پایان جنگ و هم‌زمان با نامه ونس و تحرکات نظامی آمریکا، نشان می‌دهد که این کانال همچنان فعال است.

با این حال، موفقیت میانجی‌گری قطر به میزان انعطاف طرفین و به‌ویژه پذیرش ترتیبی قابل‌قبول برای اجرای تعهدات بستگی دارد. اگر واشنگتن همچنان بخواهد مذاکرات را با مطالبه امتیازات هسته‌ای آغاز کند، بدون آنکه درباره پایان محاصره و رفع محدودیت‌های اقتصادی اقدام روشنی انجام دهد، بعید است اختلاف موجود به‌سرعت برطرف شود.

در مقابل، اگر تهدیدهای نظامی جایگزین مسیر دیپلماسی شود، خطر گسترش دوباره جنگ و افزایش هزینه‌های امنیتی و اقتصادی آن برای کل منطقه وجود خواهد داشت؛ هزینه‌ای که تنها به ایران و آمریکا محدود نمی‌ماند و کشورهای عربی، مسیرهای انرژی و تجارت بین‌المللی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در مجموع، بازگشت هیئت قطری به تهران را باید در متن رقابت دو مسیر دیپلماسی و فشار نظامی ارزیابی کرد. نامه ونس نشان می‌دهد در واشنگتن هنوز تلاش‌هایی برای بازگشت به مذاکره جریان دارد؛ ارائه گزینه‌های نظامی به ترامپ و تهدیدهای او نیز بیانگر آن است که این تلاش‌ها در فضایی همراه با فشار و تهدید دنبال می‌شود.