، بیست و ششمین دوره انتخابات پارلمانی اسرائیل امروز برگزار می شود. اهمیت این انتخابات در این است که اولین رقابت سیاسی بین احزاب و شخصیت ها، پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ است که در آن شکست اطلاعاتی اسرائیل محرز شد. در سه سالی که از این رویداد گذشته است، نتانیاهو با تشکیل کمیته تحقیق دولتی برای بررسی دلایل آن شکست اطلاعاتی و عوامل دخیل در آن به بهانه های مختلف موافقت نکرد. از این رو یکی از اصلی ترین مطالبات حامیان احزاب اپوزیسیون، تأکید ویژه بر تشکیل چنین کمیته ای در دولت جدید است.

همچنین این انتخابات در شرایطی برگزار می گردد که اسرائیل درگیر «جنگ چند عرصه ای» است. به این معنا که ارتش اسرائیل در چند جبهه یا در حالت عملیات است و یا در شرایط آمادگی بالا قرار دارد. این عرصه ها شامل کرانه باختری، نوار غزه، سوریه، لبنان و ایران می شود. بنابراین رقابت بین رهبران احزاب در این دوره، مبتنی بر ارائه راهکارهای مختلف برای تعیین تکلیف این جبهه ها است که باز ماندن آن در سه سال گذشته هزینه بیش از یکصد میلیارد دلاری بر اسرائیل تحمیل کرده است.

طبق قانون انتخابات اسرائیل و با توجه به اینکه کنست (پارلمان) دارای ۱۲۰ نماینده است، هر جریانی که بتواند دست کم ۶۱ کرسی کسب کند، مأمور تشکیل کابینه خواهد شد. اما نظرسنجی رسانه ها و مراکز مطالعاتی مختلف اسرائیل در چند ماه گذشته نشان می دهد هیچ از دو بلوک اپوزیسیون و ائتلاف حاکم قادر نیست این ۶۱ کرسی را به دست آورد. از این رو رقابت بین بلوک راستگراها به ریاست نتانیاهو و جریان اپوزیسیون تحت عنوان بلوک تغییر بسیار نزدیک است.

گفتنی است در جناح نتانیاهو علاوه بر حزب لیکود رئیس آن است، پنج حزب دیگر حضور دارند: شاص، یهودیت توراتی، صهیونیسم مذهبی، قدرت یهودی و ملت اسرائیل. در جناح اپوزیسیون هم حزب یاشار، ائتلاف با هم، حزب اسرائیل خانه ما و حزب دموکرات ها هستند.

در نظام انتخاباتی اسرائیل، احزاب برای ورود به کنست باید دست‌کم ۳.۲۵ درصد آرای معتبر را به دست آورند. آرای احزابی که از این حدنصاب عبور نکنند، در توزیع کرسی‌ها نقشی نخواهند داشت و همین مسئله می‌تواند موازنه میان دو اردوگاه را تغییر دهد. براین اساس احتمالاً حزب «ملت اسرائیل» به رهبری عوفر وینتر نتواند این میزان از آرا را کسب کند و همین مسئله به معنای هدر دادن چند هزار رأی از هواداران بلوک راست است. به همین دلیل نتانیاهو تا لحظه آخر تلاش کرد رهبران این حزب را متقاعد کند که از ادامه راه به صورت مستقل دست بکشند و جذب لیکود شوند. اما موفق نشد. با توجه به این توصیفات، چند سناریو پس از اعلام نتایج انتخابات محتمل است:

سناریوی اول؛ نتانیاهو بار دیگر ائتلاف راست و مذهبی تشکیل می‌دهد

نخستین احتمال، آن است که احزاب حامی نتانیاهو در مجموع به اکثریت لازم برسند یا با جلب حمایت نمایندگان و احزاب کوچک، زمینه تشکیل دولت جدید به رهبری او را فراهم کنند. این نتیجه، می‌تواند از طریق افزایش کرسی‌های لیکود، عملکرد مناسب احزاب راست‌گرا و مذهبی یا عبور احزاب کوچک همسو با این اردوگاه مانند حزب ملت اسرائیل، از حدنصاب انتخاباتی حاصل شود.

لازم به ذکر است رویکرد مشترک احزاب این جناح برخورد نظامی با جمهوری اسلامی ایران و تغییر نظام، گسترش شهرک سازی در کرانه باختری، تلاش برای اجرای سیاست مهاجرت اجباری فلسطینی ها از نوار غزه و ادامه حضور نظامی در جنوب لبنان است. از این رو ادامه دولت نتانیاهو به معنای تداوم سیاست هایی است که در چهار سال گذشته شاهد بودیم.

سناریوی دوم؛ مخالفان نتانیاهو دولت تشکیل می‌دهند

گزینه دیگر، کسب اکثریت از سوی احزاب مخالف نتانیاهو و تشکیل دولتی به رهبری یکی از چهره‌های این اردوگاه است. گادی آیزنکوت، رئیس حزب یاشار، برای ایفای نقش محوری در این روند تلاش می‌کند؛ اما نفتالی بنت و یائیر لاپید نیز در فهرست مشترک «باهم» جایگاه مهمی دارند.

مشکل اصلی این اردوگاه آن است که مخالفت با نتانیاهو به‌تنهایی برای تشکیل دولت کافی نیست. زیرا احزاب این جریان، درباره مسائل اقتصادی، مذهبی و هویت دولت با هم اختلاف نظر دارند. برای مثال در حالی که حزب اسرائیل خانه ما خواهان گسترش شهرک سازی در کرانه باختری است، حزب دموکرات ها خواهان اجرای سیاست دو دولتی و پذیرش تشکیل دولت فلسطین در آن منطقه است. از سویی رقابت بر سر رهبری دولت آینده می‌تواند مذاکرات را پیچیده کند؛ به‌ویژه اگر هیچ حزب یا رهبر واحدی نتواند برتری روشنی در تعداد کرسی‌ها به دست آورد. در این میان رقابت اصلی بین آیزنکوت و نفتالی بنت است. براین اساس حتی در صورت تشکیل کابینه توسط این جناح، احزاب ائتلافی ممکن است در پیشبرد سیاست ها با اختلافات شدیدی روبرو شوند که منجر به فروپاشی زودهنگام آن شود.

سناریوی سوم؛ تشکیل دولت اقلیت با حمایت بیرونی احزاب عربی

یکی از مهم‌ترین گره‌های انتخابات، جایگاه احزاب عربی است. در حالی که هیچ از دو بلوک احزاب یهودی قادر نیستند 61 کرسی کسب کنند، احزاب عربی می توانند نقش آفرین باشند. طبق برآوردها حزب عربی رعم و همچنین حزب «فهرست مشترک عربی» که متشکل از سه حزب بلد، حدش و تعال است، در مجموع قادر هستند تا 14 کرسی کسب کنند.

تجربه همراهی یک حزب عربی با احزاب یهودی فقط در سال 2021 رخ داد، زمانی که اسرائیل پس از برگزاری چهار انتخابات زودهنگام پی در پی در سه سال، نتوانسته بود یک دولت باثبات تشکیل دهد. در انتخابات مارس 2021، جناح اپوزیسیون بیشترین کرسی را کسب کرد و مأمور تشکیل دولت شد. رهبری این کار با نفتالی بنت و لاپید بود. اما آنها باز هم چند کرسی لازم داشتند تا به رقم 61 برسند. حزب عربی رعم 4 کرسی داشت. در آن زمان منصور عباس، رهبر این حزب پذیرفت برای اولین بار در تاریخ اسرائیل با احزاب یهودی وارد ائتلاف شود. در نتیجه این همکاری، دولت نفتالی بنت تشکیل شد اما حزب رعم تأکید کرد هیچ یک از اعضای این حزب به عنوان وزیر در دولتش خدمت نخواهند کرد. البته این دولت فقط یکسال و نیم دوام آورد و با کارشکنی احزاب راستگرا به رهبری نتانیاهو در پارلمان، سقوط کرد و پس از برگزاری انتخابات بعدی در آخر سال 2022، دولت فعلی نتانیاهو شکل گرفت.

اما آیا فضای امروز اسرائیل هم مانند سال 2021 آماده پذیرش یک حزب عربی در ائتلاف اپوزیسیون است؟ به نظر می­رسد خیر. دلیل این مسئله به تجربه 7 اکتبر برمی گردد که افکار عمومی یهودیان را نسبت به اعراب حساس تر از قبل کرده است. به همین دلیل رهبران اپوزیسیون از جمله آیزنکوت و نفتالی بنت دیگر حرفی از امکان همکاری با حزب رعم نمی زنند. ضمن آنکه حزب اسرائیل خانه ما به رهبری لیبرمن که یک حزب راستگرا محسوب می شود.، به شدت مخالفت ورود یک حزب عربی به ائتلاف است. بنابراین سناریو استفاده از ظرفیت احزاب عربی توسط جناح اپوزیسیون تقریباً منتفی است.

سناریوی چهارم؛ تشکیل دولت وحدت ملی و کنار گذاشتن بخشی از شرکای افراطی

اگر هیچ‌یک از دو اردوگاه نتواند اکثریت لازم را به دست آورد، احتمال شکل‌گیری توافقی میان بخشی از حزب لیکود با احزاب میانه‌گرای اپوزیسیون نیز مطرح شده است. در این الگو، ممکن است نتانیاهو یا بخشی از متحدان فعلی او از جمله حریدی از ترکیب دولت کنار گذاشته شوند، و احزاب باقی مانده با اپوزیسیون تشکیل دولت وحدت ملی بدهند.

این گزینه در ظاهر می‌تواند جلو بن بست سیاسی را می گیرد، اما موانع سیاسی جدی دارد. حذف نتانیاهو از رهبری لیکود تقریباً دور از ذهن است. همچنین در سناریو دیگر، اگر نتانیاهو بخواهد با کار گذاشتن تعدادی از احزاب تندرو جناحش، وارد همکاری با اپوزیسیون شود، شرایط برای آینده سیاسی وی به مخاطره خواهد افتاد. زیرا این احزاب از سال 2009 با نتانیاهو همراه بوده اند و کنار گذاشتنشان برای حفظ پست نخست وزیری، می تواند او را در پارلمان و پیشبرد طرح ها و لوایح با مشکل جدی روبرو سازد. از طرفی میزان محبوبیتش در بین رأی دهندگان راستگرا هم کاهش یابد.

نکته دیگر آنکه جریان اپوزسیون هم انتخابات را فرصتی برای پایان‌دادن به نخست‌وزیری نتانیاهو معرفی کرده‌اند و همکاری با وی می‌تواند هزینه سیاسی برای رهبران این جریان ایجاد کند.

با وجود این، تجربه سیاسی اسرائیل نشان داده است که در شرایط بن‌بست، توافق‌های چرخشی یا دولت‌های فراگیر کاملاً منتفی نیستند. در سال ۲۰۲۰ نیز نتانیاهو و بنی گانتز، رهبر اپوزیسیون در آن دوره، به توافقی برای تقسیم قدرت رسیدند؛ توافقی که در نهایت دوام نیاورد و البته همان همراهی گانتز هم باعث پایان حیات سیاسی وی شد. تا جایی که حزب او در این انتخابات به دلیل ناتوانی در کسب حداقل آرا، از رقابت کنار کشید در حالی که در سال 2020 بیش از سی کرسی به راحتی کسب می کرد. اما در هر صورت، این هم سناریوی محتملی است.

سناریوی پنجم؛ بن‌بست سیاسی و برگزاری انتخابات مجدد

اگر هیچ نامزدی نتواند حمایت کافی برای تشکیل دولت را به دست آورد، اسرائیل ممکن است به سمت انتخابات زودهنگام حرکت کند. پس از اعلام نتایج رسمی شمارش آرا، اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، با نمایندگان جریان‌های سیاسی مشورت می‌کند و فردی را که شانس بیشتری برای تشکیل دولت دارد مأمور این کار خواهد کرد. این فرد الزاماً رهبر بزرگ‌ترین حزب نیست؛ معیار اصلی، توانایی جلب حمایت پارلمانی برای تشکیل کابینه است. به همین دلیل ممکن است این فرد در جناح اپوزسیون، نفتالی بنت باشد با وجود آنکه کرسی های حزب آیزنکوت احتمالا، بیشتر خواهد بود.

اما اگر تشکیل دولت شکست بخورد، انتخابات بعدی چه زمانی برگزار می‌شود؟

طبق قانون پایه دولت اسرائیل، روند تشکیل دولت چند مرحله دارد:

مرحله اول: نامزد مأمور تشکیل دولت از فردای انتخابات، ۲۸ روز فرصت دارد. رئیس‌جمهور می‌تواند این مهلت را در مجموع حداکثر ۱۴ روز دیگر هم تمدید کند.

مرحله دوم: اگر نامزد نخست شکست بخورد، رئیس‌جمهور می‌تواند ظرف سه روز فدر دیگری را مأمور تشکیل کابینه کند. این نامزد ۲۸ روز فرصت دارد و در این مرحله تمدید مهلت پیش‌بینی نشده است.

مرحله سوم: اگر نامزد دوم نیز موفق نشود و رئیس‌جمهور اعلام کند که امکان تشکیل دولت وجود ندارد، نمایندگان کنست (پارلمان) ۲۱ روز فرصت دارند تا با حمایت دست‌کم ۶۱ نماینده، نامزد دیگری را برای تشکیل دولت معرفی کنند. رئیس‌جمهور در صورت دریافت درخواست، ظرف دو روز مأموریت تشکیل کابینه را به نفر سوم واگذار می‌کند و این فرد ۱۴ روز فرصت خواهد داشت.

در صورت شکست مرحله سوم: کنست منحل‌شده تلقی می‌شود و انتخابات بعدی باید در چارچوب قانونی حداکثر ۹۰ روز برگزار شود. بنابراین، ۹۰ روز به معنای فاصله ثابت از روز انتخابات ۵ آبان نیست؛ با احتساب زمان مذاکرات و فرصت‌های قانونی نامزدها، ممکن است چند ماه از انتخابات کنست بگذرد تا تاریخ انتخابات بعدی مشخص شود. تا آن زمان، دولت مستقر که اکنون دولت نتانیاهو است، به‌عنوان دولت انتقالی به انجام وظایف خود ادامه می‌دهد.

بنابراین در مجموع پنج سناریو قابل پیش بینی است: بازگشت نتانیاهو با ائتلاف راست و مذهبی، تشکیل دولت از سوی مخالفان او، تشکیل دولت اقلیت با حمایت احزاب عربی، تشکیل دولت وحدت ملی و در نهایت بن بست سیاسی و برگزاری انتخابات زودهنگام.

تا پیش از اعلام نتایج، هیچ‌یک از این سناریوها قطعی نیست. حتی پس از روشن‌شدن تعداد کرسی‌های هر حزب، نیز ممکن است هفته‌ها مذاکره برای تعیین نخست‌وزیر و تقسیم وزارتخانه‌ها ادامه یابد. در نتیجه، شاخص تعیین‌کننده فقط پیروزی یک حزب یا عقب‌نشینی حزب دیگر نخواهد بود؛ بلکه توانایی هر اردوگاه برای تبدیل آرای انتخاباتی به توافقی عملی در کنست و تشکیل کابینه است.

اما کدام سناریو محتمل تر است؟

پرسش اصلی اکنون در میان کسانی که انتخابات اسرائیل را با جزئیات بیشتری دنبال می کنند، همین سوال است که کدام گزینه بیش از بقیه احتمال دارد رخ دهد؟ در این رابطه نویسنده گزارش، بن بست انتخاباتی را بیش از سایر گزینه ها عملیاتی می داند. زیرا امکان همراهی اپوزیسیون با احزاب عربی تقریباً صفر است. نتایج نظرسنجی ها هم نشان داده هیچ از دو بلوک قادر به کسب 61 کرسی نیستند مگر آنکه در لحظات آخر، افرادی که تاکنون مردد بوده اند تصمیم بگیرد رأی بدهند که تعدادشان طبق بررسی ها بین 5 تا درصد از 7 میلیون و سیصد هزار نفر واجد شرایط است.

تشکیل دولت وحدت ملی هم، گزینه دور از دسترسی است. زیرا این کار به معنای پایان عمر سیاسی رهبر اپوزیسیونی است که ماه هاست کنار زدن نتانیاهو از نخست وزیر را تبلیغ می کند.

بنابراین به ترتیب احتمال، سناریو ها به این شرح هستند: بن بست سیاسی و ادامه دولت نتانیاهو تا انتخابات بعدی؛ تشکیل دولتی از جناح اپوزیسیون با دو شرط کسب 4 کرسی توسط حزب «ذخیره ها-اقتصادی» و همراهیش با این بلوک و همچنین کاهش کرسی های اعراب، تشکیل دولت وحدت ملی، تشکیل دولت توسط جناح راست به رهبری نتانیاهو مانند چهار سال قبل.