، توافق دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای جهانی، اختلاف بر سر نحوه مواجهه با جنگ اوکراین را به یکی از محورهای اصلی روابط آمریکا و اروپا تبدیل کرده است. در حالی که دولت آمریکا این توافق را راهی برای افزایش عرضه سوخت، مهار قیمت‌ها و بازگرداندن روسیه به میز مذاکره معرفی می‌کند، مقام‌های اروپایی معتقدند کاهش فشار اقتصادی بر مسکو بدون دریافت امتیاز مشخص سیاسی و نظامی می‌تواند منابع مالی بیشتری در اختیار کرملین قرار دهد.

این اختلاف در نشست سران اتحادیه اروپا در بروکسل در روزهای پنجشنبه و جمعه آشکارتر شد؛ جایی که رهبران اروپایی ضمن تأکید بر ادامه حمایت از اوکراین، با تصمیم واشنگتن برای تسهیل صادرات گازوئیل روسیه مخالفت کردند. اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در نشست روز جمعه تصریح کرد اتحادیه اروپا تا زمانی که روسیه جنگ خود علیه اوکراین را متوقف نکند، تحریم‌هایش را لغو نخواهد کرد. او همچنین از کار روی بسته بیست‌ودوم تحریم‌های اروپا علیه روسیه خبر داد.

این موضع‌گیری را باید نشانه اختلاف بر سر ابزارهای رسیدن به پایان جنگ دانست، نه لزوماً فروپاشی هماهنگی غرب. واشنگتن بر استفاده از مشوق‌های اقتصادی برای تغییر محاسبات مسکو تأکید دارد؛ در مقابل، اروپا بر این باور است که فشار اقتصادی باید تا زمانی ادامه یابد که تغییر رفتار روسیه در میدان و در مذاکرات قابل مشاهده باشد.

توافق گازوئیل؛ امتیاز اقتصادی در برابر امید به مذاکره

دونالد ترامپ در حدود 10 روز قبل در گفت‌وگو با ولادیمیر پوتین به این توافق رسید که روسیه بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل، معادل حدود ۲.۲۵ میلیون بشکه، به بازارهای آمریکا و جهان عرضه کند. ترامپ از محموله‌های بیشتر در ماه نوامبر و ماه‌های بعد نیز سخن گفت. هم‌زمان، دولت آمریکا به‌طور موقت محدودیت‌های مربوط به واردات سوخت روسیه را تسهیل کرد و وزارت خزانه‌داری این کشور مجوزی برای واردات گازوئیل روسیه تا ۷ آوریل صادر کرد.

دولت آمریکا دو هدف را برای این تصمیم دنبال می‌کند: افزایش عرضه در بازاری که با افزایش قیمت سوخت مواجه است و ایجاد انگیزه اقتصادی برای بازگشت مسکو به مذاکرات پایان جنگ. گزارش‌ها حاکی از آن است که فرستادگان ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در دیدار با مقام‌های اوکراینی در میامی توضیح داده‌اند توافق سوخت بخشی از تلاش واشنگتن برای نرم‌تر کردن موضع روسیه و ازسرگیری مذاکرات است.

با این حال، همین منطق محل مناقشه است. اگر روسیه از تسهیل صادرات انرژی درآمد بیشتری کسب کند، اما در مقابل تعهد روشنی برای توقف حملات یا پذیرش آتش‌بس ندهد، امتیاز اقتصادی ممکن است بدون دستاورد دیپلماتیک پایدار به مسکو واگذار شده باشد. در واقع، پرسش اصلی این نیست که آیا افزایش عرضه گازوئیل می‌تواند در کوتاه‌مدت به بازار کمک کند یا خیر؛ پرسش این است که آیا چنین امتیازی واقعاً محاسبات سیاسی و نظامی کرملین را تغییر می‌دهد.

چرا اروپا با رویکرد واشنگتن مخالف است؟

مخالفت اروپا با توافق سوخت، صرفاً ناشی از اختلاف سیاسی با ترامپ نیست؛ این تصمیم با منطق تحریم‌هایی تعارض پیدا می‌کند که کشورهای اروپایی طی سال‌های گذشته برای محدود کردن درآمدهای روسیه از جنگ اوکراین اعمال کرده‌اند. از نگاه اروپا، اثر تحریم‌ها فقط به میزان درآمد نفتی و گازی روسیه محدود نیست، بلکه به حفظ یک پیام سیاسی نیز وابسته است: عادی‌سازی روابط اقتصادی نباید پیش از تغییر رفتار طرف مقابل اتفاق بیفتد.

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در روزهای پیش از نشست بروکسل تأکید کرد مسکو نمی‌تواند با توافقی دوجانبه با واشنگتن، نگرانی‌ها و مواضع اروپایی‌ها را نادیده بگیرد. از دید او، ادامه حمایت اروپا از اوکراین و حفظ فشار بر روسیه به این معناست که توافق‌های احتمالی آمریکا و روسیه به‌تنهایی برای پایان دادن به جنگ کافی نیستند.

این موضع در حالی مطرح می‌شود که اتحادیه اروپا همچنان با دو مسئله هم‌زمان روبه‌روست: از یک سو، تمایل دارد فشار بر روسیه را حفظ کند؛ از سوی دیگر، افزایش هزینه‌های انرژی و نگرانی از تأثیر آن بر صنایع و خانوارها، دولت‌های اروپایی را تحت فشار قرار داده است. به همین دلیل، مخالفت با توافق واشنگتن و مسکو به معنای بی‌توجهی اروپا به قیمت انرژی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده اختلاف بر سر این است که هزینه کاهش قیمت‌ها تا چه اندازه باید با اهداف سیاست خارجی و امنیتی سازگار باشد.

زلنسکی: توافق سوخت پول بیشتری در اختیار روسیه قرار می‌دهد

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، در حاشیه نشست بروکسل در روز جمعه به‌شدت از توافق گازوئیل انتقاد کرد و گفت درآمد حاصل از آن به روسیه بازمی‌گردد و می‌تواند هزینه ادامه جنگ را تأمین کند. او همچنین موضع مسکو در قبال مذاکرات صلح را فاقد نشانه‌ای واقعی از تمایل به پایان جنگ توصیف کرد.

اختلاف واشنگتن و کی‌یف در این پرونده به موضوع حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه نیز گسترش یافته است. ترامپ این حملات را عامل افزایش قیمت جهانی سوخت دانسته و خواستار توقف آنها شده است. در مقابل، اوکراین حمله به زیرساخت‌های انرژی روسیه را یکی از ابزارهای فشار بر مسکو می‌داند و نگران است که توقف یک‌جانبه این حملات، بدون تعهد متقابل روسیه، قدرت چانه‌زنی کی‌یف را کاهش دهد.

در همین حال، اعلام آتش‌بس در زیرساخت‌های انرژی از سوی ترامپ به توافقی پایدار تبدیل نشده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد دو طرف آتش‌بس اعلام‌شده را به‌طور رسمی تأیید نکرده‌اند و حملات به زیرساخت‌های انرژی ادامه یافته است. اوکراین نیز پس از ادامه حملات روسیه، از کنار گذاشتن توقف حملات به تأسیسات انرژی خبر داد.

براین اساس اختلاف بر سر گازوئیل به یک مناقشه گسترده‌تر درباره ترتیب امتیازدهی تبدیل شده است: آیا ابتدا باید با اقدام‌های اقتصادی زمینه مذاکره را فراهم کرد، یا تا زمانی که آتش‌بس و تعهدات متقابل شکل نگرفته‌اند، از هر اقدامی که منابع مالی طرف مقابل را تقویت می‌کند پرهیز کرد؟

اختلاف بر سر روسیه؛ آیا اروپا و آمریکا به دو مسیر جداگانه می‌روند؟

تعارض کنونی به این معنا نیست که آمریکا و اروپا در همه زمینه‌های مربوط به اوکراین از یکدیگر جدا شده‌اند. اتحادیه اروپا همچنان از حمایت مالی و نظامی از کی‌یف سخن می‌گوید و دولت ترامپ نیز اعلام کرده است که تبادل اطلاعات با اوکراین ادامه دارد. با این حال، تصمیم واشنگتن برای تسهیل صادرات سوخت روسیه، فشار بر اوکراین برای توقف حملات به پالایشگاه‌ها و انتقاد علنی ترامپ از زلنسکی، پرسش‌هایی درباره میزان هماهنگی دو طرف در مسیر پایان جنگ ایجاد کرده است.

یکی از نشانه‌های مهم این اختلاف، موضوع تأمین مالی اوکراین در سال ۲۰۲۷ است. زلنسکی در نشست بروکسل خواستار حدود ۷۰ میلیارد یورو حمایت اضافی برای نیازهای دفاعی و تاب‌آوری کشورش شد. مقام‌های اروپایی نیز اذعان کرده‌اند تأمین نیازهای مالی سال آینده اوکراین با دشواری روبه‌روست و درباره شیوه تأمین منابع، از جمله استفاده از دارایی‌های مسدودشده روسیه، میان کشورهای اروپایی اختلاف‌نظر وجود دارد.

این موضوع نشان می‌دهد اروپا علاوه بر اختلاف با واشنگتن، با محدودیت‌های مالی و اختلافات داخلی خود نیز مواجه است. بنابراین، هرچند رهبران اروپایی بر ادامه حمایت از اوکراین تأکید می‌کنند، میزان و شیوه این حمایت به توافق‌های بعدی میان اعضای اتحادیه وابسته خواهد بود.

از سوی دیگر، اگر واشنگتن به توافق‌های اقتصادی با مسکو ادامه دهد، اروپا ناچار خواهد شد درباره میزان اتکای خود به سیاست آمریکا در قبال روسیه بازنگری کند. این بازنگری لزوماً به معنای قطع همکاری با آمریکا نیست، اما می‌تواند تلاش برای افزایش توان دفاعی مستقل اروپا و حفظ ابزارهای اقتصادی فشار بر مسکو را تقویت کند.

قیمت انرژی؛ نقطه تلاقی منافع اقتصادی و سیاست خارجی

عامل اقتصادی را نمی‌توان از این اختلاف جدا کرد. قیمت گازوئیل در آمریکا در هفته منتهی به اعلام توافق، بنا بر گزارش‌های منتشرشده، به حدود ۶.۲۸ دلار برای هر گالن رسیده بود؛ سطحی که برای دولت ترامپ در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر حساسیت سیاسی داشت. گازوئیل در حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی و گرمایش کاربرد دارد و افزایش قیمت آن می‌تواند از طریق هزینه جابه‌جایی کالا و تولید، به تورم دامن بزند.

با این حال، تحلیلگران درباره اثر پایدار توافق تردید دارند. حجم اولیه اعلام‌شده، معادل حدود ۲.۲۵ میلیون بشکه گازوئیل است، در حالی که آمریکا روزانه حدود ۱.۵ میلیون بشکه گازوئیل صادر می‌کند. این مقایسه به‌تنهایی اثر دقیق توافق بر قیمت جهانی را مشخص نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که محموله اعلام‌شده در مقیاس بازار سوخت آمریکا آن‌قدر بزرگ نیست که بتواند به‌تنهایی مشکل عرضه را حل کند. میزان واقعی اثرگذاری به حجم محموله‌های بعدی، وضعیت پالایشگاه‌های روسیه، تقاضای جهانی و اختلالات دیگر در زنجیره عرضه بستگی دارد.

در همین چارچوب، اختلاف بر سر روسیه با مسئله‌ای گسترده‌تر پیوند می‌خورد: دولت‌ها در شرایط افزایش هزینه انرژی چگونه می‌توانند هم‌زمان از منافع اقتصادی داخلی حفاظت کنند و سیاست خارجی خود را نیز حفظ کنند؟ دولت آمریکا در مقطع کنونی کاهش قیمت سوخت را یک اولویت فوری می‌داند، در حالی که رهبران اروپا بر این باورند کاهش فشار بر روسیه بدون تغییر رفتار مسکو می‌تواند هزینه‌های امنیتی بلندمدت بیشتری ایجاد کند.