، با گذشت نزدیک به یک ماه از آغاز مرحله اجرایی تحریم‌های جدید آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایران، پروازهای بین‌المللی کشورمان به‌طور کامل متوقف نشده است. اگرچه شماری از کشورهای منطقه پذیرش پروازهای ایرلاین‌های ایرانی را محدود یا متوقف کرده‌اند، اما پرواز به برخی مقاصد در چین، ترکیه و افغانستان ادامه یافته و پس از دریافت معافیت محدود از وزارت خزانه‌داری آمریکا، مسیر هوایی ایران و عراق نیز از طریق نجف دوباره برقرار شده است. این وضعیت نشان می‌دهد تحریم‌ها بر شبکه پروازهای خارجی ایران اثر گذاشته‌اند، اما نتوانسته‌اند تمام ارتباطات هوایی کشور را قطع کنند.

از اعلام تحریم تا آغاز اجرای محدودیت‌ها

وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱۷ شهریور تحریم‌هایی علیه ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی اعلام کرد. این اقدام بخشی از کارزار فشار اقتصادی واشنگتن علیه ایران بود و شرکت‌هایی را هدف گرفت که پیش‌تر در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار نداشتند. ماهان‌ایر و ایران‌ایر از قبل تحت تحریم بودند و اقدام جدید، دامنه محدودیت‌ها را به شمار بیشتری از شرکت‌های فعال در صنعت هوانوردی ایران گسترش داد.

مهلت پایان‌دادن به برخی معاملات و خدماتی که بر اساس مجوزهای قبلی آمریکا مجاز بودند، تا بامداد اول مهر ادامه داشت. بنابراین، اول مهر موعد اصلی آغاز مرحله تازه اجرای محدودیت‌ها بود؛ مرحله‌ای که علاوه بر خود شرکت‌های هواپیمایی، شرکت‌های خارجی ارائه‌دهنده خدمات به این ایرلاین‌ها را نیز تحت فشار قرار می‌داد.

هدف اصلی آمریکا، تنها مسدودکردن دارایی‌های شرکت‌های ایرانی نبود؛ واشنگتن شرکت‌های خارجی را نیز تهدید کرد که در صورت ارائه خدماتی مانند سوخت‌رسانی، خدمات زمینی و فرودگاهی یا فروش بلیت برای ایرلاین‌های تحریم‌شده، ممکن است با تحریم‌های ثانویه روبه‌رو شوند. چنین تهدیدی می‌تواند حتی بدون ممنوعیت رسمی پرواز در یک کشور، همکاری شرکت‌های خدمات‌رسان با ایرلاین‌های ایرانی را مختل کند.

کدام مسیرها باز مانده‌اند؟

با وجود اجرایی‌شدن محدودیت‌های جدید آمریکا اما پروازهای بین‌المللی شرکت‌های هواپیمایی ایران همچنان به شماری از کشورهای آسیایی و اوراسیایی برقرار است. بر اساس آخرین گزارش‌ها چین، روسیه، ترکیه، پاکستان، افغانستان، ارمنستان، تاجیکستان، بلاروس، مالزی و ویتنام از جمله مقاصدی هستند که پروازهای ایران به آن‌ها ادامه دارد. گزارش‌های مربوط به روزهای پس از آغاز تحریم‌ها همچنین از ادامه پرواز به تایلند خبر داده‌اند؛ با این حال، وضعیت هر مسیر و شرکت هواپیمایی ممکن است تغییر کند و فعال‌بودن همه مسیرها در تمام روزها را نمی‌توان یکسان فرض کرد.

در شرق آسیا، چین مهم‌ترین مقصدی است که ادامه پروازهای ایران به آن گزارش شده است. پروازهای تهران به شانگهای و گوانگژو در گزارش‌های مربوط به روزهای پس از اجرایی‌شدن تحریم‌ها ثبت شده‌اند و این روند همچنان ادامه دارد. در جنوب‌شرق آسیا، مالزی و ویتنام نیز در فهرست مقاصدی قرار دارند که مسئولان شهر فرودگاهی امام خمینی ادامه پروازها به آن‌ها را اعلام کرده‌اند. تایلند نیز در گزارش‌های روزهای نخست پس از تحریم، با مقصدهایی مانند بانکوک و پوکت، در میان مسیرهای فعال قرار داشته است.

در سایر مناطق آسیا، پروازها به مسکو در روسیه، استانبول در ترکیه، لاهور در پاکستان، کابل در افغانستان و دوشنبه در تاجیکستان نیز در برنامه‌های پروازی منتشرشده مشاهده شده‌اند. ارمنستان و بلاروس نیز در فهرست کشورهایی قرار دارند که ادامه پروازهای ایران به آن‌ها گزارش شده است.

در این میان ترکیه نمونه مهمی از تفاوت میان هدف‌گذاری آمریکا و اجرای عملی محدودیت‌هاست. با وجود هشدار واشنگتن درباره قطع خدمات به ایرلاین‌های ایرانی، گزارش‌های منتشرشده پس از اول مهر از ادامه پروازهای شرکت‌های ایرانی به استانبول خبر داده‌اند. در مقابل، برخی مسیرهای منطقه‌ای با محدودیت جدی‌تری مواجه شده‌اند؛ از جمله پروازهای شرکت‌های ایرانی به امارات که تعلیق شده‌اند و مسیرهای مرتبط با عمان، گرجستان و جمهوری آذربایجان که با توقف یا محدودیت روبه‌رو شده‌اند.

عراق نیز پس از وقفه اولیه، به نمونه‌ای از بازگشت محدود پروازها تبدیل شده است. دولت این کشور پس از دریافت معافیت ویژه از آمریکا، امکان ازسرگیری پروازهای شرکت هواپیمایی عراق میان نجف و شهرهای ایران را فراهم کرد. همچنین طبق اعلام دفتر نخست‌وزیری عراق، برای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به‌جز ماهان‌ایر، امکان انجام پرواز به نجف در چارچوب ترتیبات اعلام‌شده فراهم شده است. بنابراین، مسیر عراق را باید در زمره ارتباطاتی دانست که پس از توقف اولیه، با مجوز و محدودیت مشخص دوباره برقرار شده‌اند.

تداوم این پروازها نشان می‌دهد تحریم‌های آمریکا به توقف کامل ارتباط هوایی ایران با جهان منجر نشده است. واشنگتن با افزایش هزینه همکاری شرکت‌های خارجی با ایرلاین‌های ایرانی، تلاش کرده است دسترسی آن‌ها به خدمات فرودگاهی، سوخت‌رسانی و پشتیبانی بین‌المللی را محدود کند؛ اما تصمیم دولت‌ها و فرودگاه‌ها در کشورهای مختلف یکسان نبوده است.

با این حال تحریم های ایرلاین های ایرانی که اقدامی غیرانسانی و ضدبشریت محسوب می شود، موجب کاهش مسیرهای مستقیم، دشوارترشدن سفر به بعضی کشورهای منطقه و افزایش نیاز به مسیرهای جایگزین، هزینه و طولانی شدن زمان سفر شده است. با این همه، توصیف وضعیت کنونی به‌عنوان توقف کامل پروازهای بین‌المللی ایران نیز با گزارش‌های موجود سازگار نیست: تحریم برقرار است، بخشی از مسیرها از دست رفته‌اند، اما پروازهای ایران به تعدادی از کشورهای آسیایی و اوراسیایی همچنان ادامه دارند.