، بازگشت پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایران به نجف پس از حدود یک هفته توقف، در شرایطی رقم خورد که فشارهای تحریمی آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران به کشورهای منطقه نیز سرایت کرده است. با اعلام دفتر نخست‌وزیری عراق، شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به‌جز ماهان اجازه یافته‌اند روزانه تا ۴۰ پرواز از مبدأ ایران به فرودگاه نجف و بالعکس انجام دهند؛ تصمیمی که پس از رایزنی بغداد با طرف آمریکایی و دریافت معافیت از تحریم‌های واشنگتن اتخاذ شده است.

این تحول در نگاه نخست یک موضوع حمل‌ونقلی به نظر می‌رسد، اما اهمیت آن فراتر از بازگشت چند پرواز است. تحریم‌های جدید آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایران تلاش کرده‌اند هزینه همکاری کشورهای ثالث با این شرکت‌ها را افزایش دهند؛ به‌گونه‌ای که حتی شرکت‌های خدمات زمینی و فرودگاهی نیز در معرض نگرانی از تحریم‌های ثانویه قرار گرفته‌اند. در مقابل، تجربه عراق در پرونده نجف نشان داد اجرای چنین محدودیت‌هایی در همه مسیرها و بدون در نظر گرفتن ملاحظات اقتصادی، اجتماعی و زیارتی کشورهای منطقه آسان نیست.

ماجرا از کجا آغاز شد؟

وزارت خزانه‌داری آمریکا در شهریورماه مجموعه‌ای از شرکت‌های مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را هدف تحریم قرار داد. در پی این اقدام، ارائه‌دهندگان خدمات زمینی در برخی فرودگاه‌های منطقه از همکاری با هواپیماهای ایرانی خودداری کردند؛ زیرا بیم آن داشتند که ادامه این همکاری آنها را نیز در معرض اقدامات تنبیهی آمریکا قرار دهد.

عراق نیز در همین شرایط، پروازهای ایران به چند فرودگاه خود را متوقف کرد. در مورد نجف، توقف پروازها از ۲۵ سپتامبر آغاز شد و با توجه به نقش این فرودگاه در جابه‌جایی زائران ایرانی و عراقی، واکنش‌هایی را در داخل عراق به همراه داشت.

در ابتدا بغداد به دنبال دریافت یک معافیت محدود برای شرکت هواپیمایی عراق بود. واشنگتن با معافیتی یک‌ماهه برای پروازهای هواپیمایی عراق میان نجف و ایران موافقت کرد و بغداد نیز برای دریافت معافیت گسترده‌تر رایزنی‌های خود را ادامه داد.

اما تحول مهم‌تر سه روز قبل رخ داد؛ زمانی که دفتر نخست‌وزیری عراق اعلام کرد شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، به‌استثنای ماهان، می‌توانند تا سقف ۴۰ پرواز روزانه به نجف و از نجف انجام دهند. بنابراین، تصمیم جدید صرفاً بازگشت پروازهای هواپیمایی عراق نیست و امکان ازسرگیری بخش قابل توجهی از ظرفیت پروازی ایران و نجف را فراهم می‌کند.

چرا نجف برای عراق اهمیت دارد؟

یکی از مهم‌ترین عوامل در تصمیم بغداد، جایگاه ویژه نجف در روابط میان ایران و عراق است. نجف یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی جهان تشیع است و بخش قابل توجهی از سفرهای هوایی میان ایران و عراق با هدف زیارت انجام می‌شود. بنابراین توقف پروازها فقط مسافران ایرانی را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد؛ بلکه زائران عراقی که برای سفر به شهرهای زیارتی ایران استفاده می‌کنند نیز با مشکل مواجه می‌شوند.

بر اساس اظهارات سفیر ایران در بغداد، پیش از توقف پروازها روزانه حدود ۲۵ پرواز از ایران به نجف و حدود ۱۵ پرواز به بغداد انجام می‌شد و مجموع جابه‌جایی مسافران میان دو کشور توسط شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به حدود ۱۲ تا ۱۳ هزار نفر در روز می‌رسید. این ارقام نشان می‌دهد ارتباط هوایی ایران و عراق صرفاً یک مسیر محدود تجاری نیست، بلکه شبکه‌ای گسترده از رفت‌وآمدهای زیارتی، خانوادگی، درمانی و تجاری را پوشش می‌دهد.

از همین رو، بغداد از همان ابتدا برای دریافت معافیت، علاوه بر سفرهای زیارتی، موضوعاتی مانند درمان و آموزش را نیز مطرح کرد. این موضوع نشان می‌دهد دولت عراق توقف کامل ارتباط هوایی با ایران را صرفاً یک مسئله ناشی از تحریم‌های خارجی تلقی نکرده و تبعات آن برای شهروندان و اقتصاد خود را نیز در نظر گرفته است.

فشار تحریمی آمریکا تا کجا می‌تواند پیش برود؟

اهمیت تصمیم بغداد از این جهت است که تحریم‌های آمریکا عملاً تلاش دارد ارتباط شرکت‌های ایرانی با شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای را پرهزینه کند. در چنین شرایطی، کشورهایی که با ایران ارتباط اقتصادی و انسانی گسترده دارند، در برابر یک انتخاب دشوار قرار می‌گیرند: از یک سو نمی‌خواهند در معرض تحریم‌های آمریکا قرار بگیرند و از سوی دیگر، قطع ارتباط با ایران برای آنها نیز هزینه‌هایی به همراه دارد.

پرونده نجف نمونه روشنی از همین وضعیت است. عراق در ابتدا ناچار شد برای جلوگیری از آسیب دیدن نهادها و شرکت‌های خود از تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌هایی را بر پروازهای ایران اعمال کند، اما همزمان برای بازگرداندن این ارتباط به دنبال دریافت معافیت رفت. به عبارت دیگر، بغداد به جای پذیرش قطع کامل ارتباط هوایی با ایران، تلاش کرد برای ادامه آن چارچوبی جدید تعریف کند.

در همین چارچوب، دولت عراق تضمین هایی درباره کنترل مسافران، جلوگیری از انتقال افراد تحت تحریم، سلاح و منابع مالی غیرقانونی ارائه کرده است. این شروط نشان می‌دهد معافیت اعطا شده، به معنای کنار گذاشته شدن تحریم‌های آمریکا نیست؛ بلکه استثنایی محدود برای ادامه برخی پروازهاست.

موضوع دیگری که در تصمیم بغداد نمی‌توان نادیده گرفت، منافع اقتصادی نجف از حضور زائران و مسافران ایرانی است. توقف پروازها مستقیماً بر شرکت‌های گردشگری، هتل‌ها، حمل‌ونقل و سایر خدمات مرتبط با زائران اثر می‌گذارد.

برخی منابع عراقی گزارش داده‌اند پیش از توقف اخیر، شرکت‌های هواپیمایی ایرانی ده‌ها پرواز روزانه میان نجف و شهرهای مختلف ایران انجام می‌دادند و توقف آنها ظرفیت قابل توجهی از بازار حمل‌ونقل هوایی نجف را از بین برده بود. از این منظر، بازگشت پروازهای ایران برای اقتصاد محلی نجف نیز اهمیت دارد.

در کنار این عوامل، تجمع‌هایی نیز در اطراف فرودگاه نجف در اعتراض به توقف پروازهای ایران شکل گرفت. این مسئله نشان می‌دهد که موضوع صرفاً به یک اختلاف فنی میان شرکت‌های هواپیمایی محدود نمانده و در عراق ابعاد اجتماعی و سیاسی نیز پیدا کرده است.

با وجود بازگشت پروازها، مجوز صادرشده محدود است. با این حال، اهمیت اتفاق اخیر در آن است که تلاش برای محدود کردن ارتباط هوایی ایران با کشورهای منطقه، دست‌کم در مورد عراق و مسیر نجف، نتوانسته به قطع کامل این ارتباط منجر شود. ملاحظات زیارتی، اقتصادی و انسانی بغداد باعث شد این کشور به جای پذیرش استمرار محدودیت، برای ایجاد یک مسیر استثنایی و قانونی جهت ادامه پروازها مذاکره کند.

از این منظر، بازگشت پروازهای ایران به نجف را باید در چارچوب بزرگ‌تر روابط تهران و بغداد و همچنین پیامدهای منطقه‌ای سیاست تحریمی آمریکا بررسی کرد. تحریم‌ها می‌توانند هزینه همکاری با ایران را برای کشورهای همسایه افزایش دهند، اما میزان موفقیت آنها در قطع ارتباطات منطقه‌ای، به منافع مستقیم همان کشورها نیز وابسته است. نجف نمونه‌ای است که نشان می‌دهد پیوندهای دیرینه زیارتی، اقتصادی و انسانی ایران و عراق همچنان عاملی مؤثر در تصمیم‌گیری بغداد محسوب می‌شود. براین اساس تقویت پیوندها با کشورهای منطقه می تواند به نحوی جلو اجرای کامل تحریم های آمریکا را بگیرد و دور زدن و متوقف کردن این سیاست غیرانسانی آمریکا را تسهیل سازد.