، جنگ ۳۹ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران معادلات امنیتی خاورمیانه و همچنین ساختارهای سیاسی مانند شورای همکاری خلیج فارس را دگرگون کرد تا جایی که کشورهای عضو این سازمان به فکر بازاندیشی راهبردی افتادند. در این راستا شش کشور عربی این سازمان متوجه شدند دیگر نمی توانند به چتر امنیتی آمریکا تکیه کنند و باید راهکاری جدید برای تأمین امنیت خود داشته باشند.

آنچه در این جنگ آشکار شد این بود که کشورهای جنوبی خلیج فارس در نبردها بشدت آسیب پذیر هستند و حضور نظامی گسترده آمریکا هم تأثیری در محافظت از آنها نداشت. در این شرایط دو مسئله مطرح است آیا کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به سمت ایجاد یک ائتلاف امنیتی مستقل حرکت می‌کند یا همچنان وابسته به معادلات قدرت‌های فرامنطقه‌ای باقی خواهد ماند و یا آنکه تصمیم می گیرند شکل تازه ای را روابط را با جمهوری اسلامی ایران تجربه کنند؟

واقعیت آن است که کشورهای عربی خلیج فارس در دو دهه گذشته، همواره میان این رویکرد در نوسان بوده‌اند که از یک‌سو تلاش برای تنش‌زدایی با ایران و از سوی دیگر اتکا به حمایت نظامی آمریکا داشتند. اما بحران اخیر نشان داد این موازنه سنتی دیگر کارایی سابق را ندارد. حتی برخی تحلیلگران غربی تصریح کرده‌اند که جنگ ۲۰۲۶ «توهم امنیت مطلق» در خلیج فارس را از بین برده است.

در این میان، عربستان سعودی و امارات دو مسیر نسبتاً متفاوت را دنبال می‌کنند. امارات در ماه‌های اخیر رویکرد امنیتی سخت‌گیرانه‌تری اتخاذ کرده و همکاری‌های نظامی خود با آمریکا و اسرائیل را گسترش داده است. در این خصوص اخباری از سفر مقامات ارشد نظامی و سیاسی اسرائیل به امارات در میانه جنگ و انتقال سامانه پدافند گنبد آهنین به این کشور منتشر شد. در مقابل، عربستان تلاش کرده ضمن حفظ بازدارندگی، کانال‌های دیپلماتیک با تهران را نیز باز نگه دارد.

این تفاوت رویکردها نشان می‌دهد شورای همکاری خلیج فارس هنوز به یک استراتژی واحد در قبال جمهوری اسلامی ایران نرسیده است. با این حال با توجه به هویت عربی که اساس ایجاد این سازمان را تشکیل می دهد احتمالاً آنها به سمت هماهنگی امنیتی بیشتر حرکت خواهد کرد، اما تبدیل شدن به یک اتحاد کامل نظامی همچنان دشوار است.

در این رابطه کشورهای عربی خلیج فارس اکنون بیش از هر زمان دیگری به ضرورت «امنیت منطقه‌ای بومی» فکر می‌کنند. بنابراین این سناریو که خریدهای نظامی این کشورها به ویژه در حوزه پدافند هوایی بیشتر خواهد شد، قریب الوقوع است. همچنین در کنار برخی اختلافات سیاسی در نحوه مواجه با ایران، آنها به سمت همگرایی درونی بیشتر در حوزه امنیتی گرایش پیدا خواهند کرد.

در این چارچوب، نقش عمان اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. مسقط طی سال‌های اخیر کوشیده میان ایران و کشورهای عربی خلیج فارس نوعی موازنه ایجاد کند و اکنون نیز در بحث امنیت تنگه هرمز به بازیگری کلیدی تبدیل شده است. در همین چارچوب بنا به اظهارات اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، تهران و مسقط در حال رایزنی برای ایجاد سازوکاری جهت امنیت پایدار در تنگه هرمز هستند.  از نگاه ایران، امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و حضور بازیگران خارجی عامل بی‌ثباتی است. این ایده پیش‌تر نیز در قالب طرح «ابتکار صلح هرمز» مطرح شده بود. برخی تحلیلگران منطقه‌ای معتقدند که بحران اخیر بار دیگر این دیدگاه را به کانون مباحث امنیتی بازگردانده است.

در عین حال، آمریکا همچنان تلاش می‌کند نقش امنیتی خود را در منطقه حفظ کند. حضور پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس باعث شده این کشورها عملاً بخشی از میدان تقابل ایران و آمریکا تلقی شوند. اما تجربه بحران اخیر این پرسش را در پایتخت‌های عربی تقویت کرده که آیا واشنگتن در شرایط بحرانی واقعاً قادر به تأمین کامل امنیت منطقه خواهد بود یا نه. تجربه جنگ ۳۹ روزه نشان داد، خیر!

از سوی دیگر، چین نیز به‌تدریج در حال تبدیل شدن به بازیگری مهم در معادلات خلیج فارس است. البته پکن برخلاف آمریکا تمایل چندانی به ارائه تضمین امنیتی مستقیم ندارد و بیشتر بر همکاری اقتصادی و فناوری تمرکز کرده است. با این حال، افزایش نقش چین می‌تواند به متنوع شدن موازنه‌های منطقه‌ای کمک کند.

در مجموع، به نظر می‌رسد خلیج فارس وارد دوره‌ای از بازآرایی امنیتی شده است؛ دوره‌ای که در آن نه بازگشت کامل به نظم گذشته ممکن است و نه شکل‌گیری سریع یک ائتلاف امنیتی واحد عربی. کشورهای شورای همکاری خلیج فاسر احتمالاً در آینده به سمت هماهنگی دفاعی و امنیتی بیشتر حرکت خواهند کرد، اما همزمان تلاش می‌کنند از ورود به تقابل مستقیم و دائمی با ایران نیز پرهیز کنند.

این وضعیت برای ایران یک فرصت محسوب می شود. زیرا احتمال شکل‌گیری نظم امنیتی بومی در خلیج فارس افزایش می‌یابد و این مسئله می تواند نقش آمریکا و حتی اسرائیل در منطقه کاهش دهد. اما از طرفی تمرکز کشورهای عربی بر خریدهای بزرگ در حوزه پدافند می تواند موجب بروز رقابت تسلیحاتی نیز شود. بنابراین آنچه در فضای کنونی ضروری است، افزایش رایزنی های سیاسی و حفظ کانال های دیپلماتیک است تا بتوان جلو سوء تفاهمات بیشتر گرفته شود.