، نخستین همایش تخصصی «افزایش تاب‌آوری شهری با استفاده از ظرفیت مترو» با هدف بررسی نقش شبکه‌های زیرزمینی در مدیریت بحران، با حضور مدیران شهری، سیاست‌گذاران، متخصصان، پیمانکاران و فعالان صنعت مترو برگزار شد؛ همایشی که تجربه جنگ ۱۲ روزه، استفاده پدافندی از مترو، تأمین انرژی اضطراری، مقاوم‌سازی، تداوم بهره‌برداری، اتصال مترو به مراکز درمانی و ظرفیت بخش خصوصی را مورد بررسی قرار داد.

در این همایش، سهیل آل‌رسول، رئیس انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران، با اشاره به سرمایه‌گذاری چند دهه‌ای کشور در توسعه شبکه‌های مترو اظهار کرد: کلان‌شهرهای کشور امروز بیش از ۳۵۰ کیلومتر خط مترو و بیش از ۳۵۰ ایستگاه فعال دارند و مجموعه‌ای از تونل‌ها، ایستگاه‌ها، تأسیسات، تجهیزات، سامانه‌های انرژی، تهویه و ارتباطات را در اختیار دارند که نمی‌توان از ظرفیت آنها در برنامه‌ریزی برای شرایط بحرانی چشم‌پوشی کرد.

وی افزود: مترو نباید صرفاً بر اساس تعداد سفر روزانه یا طول خطوط ارزیابی شود، بلکه باید مشخص شود این شبکه در شرایطی که نظم عادی شهر برهم می‌خورد، چه نقشی می‌تواند ایفا کند و چه ظرفیت‌هایی برای مدیریت بحران در اختیار دارد.

 همه ایستگاه‌های مترو قرار نیست پناهگاه شوند

رئیس انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران با تأکید بر اینکه هدف، تبدیل تمامی ایستگاه‌های مترو به پناهگاه نیست، گفت: باید برای سناریوهای مختلف از جمله زلزله، سیل، جنگ، اختلال در شبکه انرژی و قطع ارتباطات، از پیش مشخص شود که هر بخش از شبکه چه ظرفیت‌ها و محدودیت‌هایی دارد.

آل‌رسول ادامه داد: بخشی از دانش فنی صنعت مترو در اختیار شرکت‌های پیمانکار و سازنده‌ای است که طی سال‌های گذشته در طراحی، ساخت و تجهیز این شبکه‌ها مشارکت داشته‌اند و این دانش می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های اجرایی برای افزایش تاب‌آوری مورد استفاده قرار گیرد.

در پنل «سیاست‌گذاری و حاکمیت» این همایش نیز بر ضرورت تغییر نگاه به نقش مترو در مدیریت بحران تأکید شد.

پیام باقری، نایب‌رئیس اتاق ایران، تاب‌آوری مترو را وابسته به تاب‌آوری مجموعه شبکه دانست و بر مقاوم‌سازی، تأمین انرژی اضطراری، آموزش نیروی انسانی، مدیریت جمعیت و استفاده از توان ساخت داخل تأکید کرد.

وی همچنین پیشنهاد تدوین «سند جامع تاب‌آوری مترو» را مطرح کرد تا الزامات و وظایف بخش‌های مختلف شبکه در شرایط بحران به‌صورت مشخص تعیین شود.

محمود نجفی‌عرب، رئیس اتاق تهران، نیز با اشاره به جایگاه اقتصادی تهران اظهار کرد: تهران تنها یک شهر پرجمعیت نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی و تجاری کشور به شمار می‌رود و هرگونه اختلال گسترده در فعالیت‌های آن می‌تواند آثار خود را به اقتصاد ملی منتقل کند.

وی افزود: بنابراین تاب‌آوری تهران تنها به معنای حفظ جان شهروندان نیست و استمرار فعالیت‌های اقتصادی و خدمات ضروری نیز بخشی از مفهوم تاب‌آوری شهری محسوب می‌شود.

نجفی‌عرب با اشاره به ظرفیت فضاهای زیرزمینی مترو گفت: این فضاها می‌توانند در شرایط بحران برای حفاظت از مردم، اسکان موقت و استمرار برخی خدمات حیاتی مورد استفاده قرار گیرند، اما تحقق این هدف نیازمند تعریف استانداردها و کارکردهای اضطراری از پیش تعیین‌شده است.

محسن هاشمی رفسنجانی، مدیرعامل اسبق شرکت متروی تهران، در این نشست با اشاره به سابقه استفاده پدافندی از مترو گفت: ایده استفاده پدافندی از مترو سابقه‌ای نزدیک به نیم قرن دارد و نخستین بار در سال ۱۳۵۵، تنها یک سال پس از تأسیس شرکت مترو، این موضوع مطرح شد.

وی افزود: در دهه ۸۰ نیز طرح تبدیل ایستگاه قیطریه به پناهگاه NBC تا حدود ۸۰ درصد پیش رفت، اما در ادامه متوقف شد.

نعمت‌الله فرزان‌پور، مدیرعامل شرکت متروی تهران نیز با اشاره به وضعیت فعلی شبکه مترو پایتخت گفت: تهران حدود ۳۱۰ کیلومتر مسیر و ۱۶۲ ایستگاه مترو دارد و خطوط جدید باید از مرحله طراحی با در نظر گرفتن الزامات تاب‌آوری و پدافندی احداث شوند.

وی افزود: اتصال مترو به مراکز درمانی نیز یکی از محورهای این رویکرد است که در همین چارچوب، پروژه اتصال بیمارستان امام خمینی به ایستگاه سلامت در خط ۷ در حال اجراست و بیش از ۵۰ درصد پیشرفت دارد.

رضا حشمتی، قائم‌مقام عملیات شرکت بهره‌برداری مترو، نیز با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه اظهار کرد: در این مدت حدود ۵ میلیون و ۲۷۰ هزار سفر در شبکه مترو انجام شد و این تجربه نشان داد که تاب‌آوری صرفاً به مقاومت سازه‌ها محدود نمی‌شود.

وی افزود: تأمین برق، افزونگی تجهیزات، مدیریت جمعیت و امکان تداوم بهره‌برداری از مهم‌ترین مؤلفه‌های تاب‌آوری شبکه مترو هستند و در صورت بروز اختلال در این بخش‌ها، خود شبکه حمل‌ونقل می‌تواند به یک بحران ثانویه تبدیل شود.

محمدحسین نوروزی، دبیر کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورای شهر تهران نیز وابستگی مترو به سایر زیرساخت‌های حیاتی از جمله برق، سوخت و منابع مالی پایدار را از مهم‌ترین ملاحظات افزایش تاب‌آوری دانست.

علیرضا مقدس‌زاده اردبیلی، رئیس شورای هماهنگی تشکل‌های مهندسی، صنفی و حرفه‌ای کشور نیز بر ضرورت «معماری ظرفیت» در مدیریت شهری تأکید کرد و گفت: شهر نباید صرفاً به دنبال ساخت زیرساخت‌های جدید باشد، بلکه باید ظرفیت‌های موجود از جمله مترو، انرژی، تجهیزات، نیروی انسانی، ارتباطات و دانش فنی را به یکدیگر متصل و برای سناریوهای مختلف قابل استفاده کند.

وی افزود: نگاه یکپارچه به ظرفیت‌های موجود می‌تواند هزینه‌های مدیریت بحران را کاهش داده و سرعت واکنش شهر در برابر حوادث را افزایش دهد.

رئیس انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران در ادامه با اشاره به پیشنهادهای مطرح‌شده در این همایش گفت: وضعیت تاب‌آوری خطوط و ایستگاه‌های موجود باید به‌صورت نظام‌مند ارزیابی شود و برای هر ایستگاه یک «شناسنامه تاب‌آوری» تهیه شود.

آل‌رسول توضیح داد: در این شناسنامه باید وضعیت سازه، برق پشتیبان، تهویه، آب و فاضلاب، ارتباطات، دسترسی‌های اضطراری و مدیریت جمعیت هر ایستگاه مشخص شود.

وی تأکید کرد: افزایش تاب‌آوری لزوماً به معنای اجرای پروژه‌های سنگین عمرانی نیست و در برخی ایستگاه‌ها ممکن است با اصلاح سیستم برق اضطراری، ارتباطات یا تجهیزات بتوان سطح آمادگی را به میزان قابل توجهی افزایش داد.

آل‌رسول پیشنهاد کرد این طرح ابتدا به‌صورت آزمایشی در چند ایستگاه اجرا و پس از ارزیابی نتایج، به سایر ایستگاه‌های شبکه تعمیم داده شود تا علاوه بر شناسایی نقاط ضعف، اولویت پروژه‌ها و هزینه‌های مورد نیاز نیز مشخص شود. 

وی با بیان اینکه تاب‌آوری خطوط جدید باید از نخستین مراحل طراحی وارد پروژه شود، گفت: افزودن الزامات اضطراری و پدافندی پس از ساخت خطوط، بسیار دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد بود؛ بنابراین باید این ملاحظات از مرحله طراحی در نظر گرفته شود.

رئیس انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران همچنین بر ضرورت برگزاری مانورهای واقعی تأکید کرد و افزود: بهره‌برداران، مدیریت بحران، آتش‌نشانی، اورژانس و نیروهای فنی باید در مانورهای مشترک حضور داشته باشند تا نقاط ضعف شبکه پیش از وقوع حادثه شناسایی شود.

وی تشکیل یک کارگروه دائمی تاب‌آوری با حضور مدیریت شهری، بهره‌برداران، مشاوران، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های مسئول را نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی برای پیگیری مستمر این موضوع عنوان کرد.

در پنل دوم همایش با عنوان «عملیات و مدیریت بهره‌برداری»، تجربه مدیران بهره‌برداری و فعالان صنعت مترو در زمینه مدیریت بحران، حفظ سرویس‌دهی و پشتیبانی فنی شبکه مورد بررسی قرار گرفت.

در این بخش، نحوه تداوم فعالیت شبکه در زمان وقوع حادثه، واکنش سریع، بازگشت به شرایط عادی و الزامات پشتیبانی فنی مورد بحث قرار گرفت.

همچنین در پنل سوم، تجربه روسیه و اوکراین در استفاده از مترو در شرایط جنگی و تجربه ژاپن در مواجهه با بحران‌های طبیعی بررسی شد و ظرفیت‌ها و تهدیدهای پیش‌روی شبکه متروی ایران با نمونه‌های بین‌المللی مورد مقایسه قرار گرفت.

مهدی رضی خسروشاهی، عضو انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران نیز با اشاره به اهداف برگزاری این همایش گفت: این رویداد تلاش برای آغاز مسیری جدی‌تر در زمینه افزایش تاب‌آوری و استفاده از ظرفیت فضاهای زیرسطحی در شرایط بحران است.

وی افزود: مباحث مطرح‌شده در این همایش از تاریخچه استفاده پدافندی از مترو و سیاست‌گذاری تا تجربه‌های بهره‌برداری، مباحث مهندسی و فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی را دربر گرفت.

خسروشاهی استقبال از پنل‌ها و حضور فعالان صنعت را نشانه اهمیت این موضوع دانست و از ادامه پروژه «تاریخ شفاهی مترو» و همچنین تلاش انجمن برای عضویت در اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل عمومی (UITP) به‌عنوان دو برنامه این انجمن خبر داد.

در این همایش بر نقش انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو در انتقال دانش و تجربه انباشته‌شده صنعت به مدیریت شهری نیز تأکید شد.

آل‌رسول با بیان اینکه نقش انجمن صرفاً نمایندگی صنفی نیست، گفت: تجربه سازندگان، پیمانکاران، مشاوران و فعالان صنعت مترو طی چند دهه انباشته شده و باید این تجربه به زبان فنی و اجرایی برای مدیران شهری و تصمیم‌گیران ترجمه شود.

بر اساس مباحث مطرح‌شده در این همایش، افزایش تاب‌آوری مترو نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان در حوزه‌های سازه‌ای، انرژی، تجهیزات، ارتباطات، مدیریت بحران، آموزش نیروی انسانی و تأمین مالی است و نمی‌توان آن را تنها به مقاوم‌سازی تونل‌ها و ایستگاه‌ها محدود کرد.

از این منظر، مترو می‌تواند در کنار مأموریت اصلی خود یعنی جابه‌جایی مسافر، در شرایط بحرانی به یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های پشتیبان شهر تبدیل شود؛ مشروط بر اینکه ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و الزامات اضطراری آن از پیش شناسایی و برای بهره‌گیری از آنها برنامه‌ریزی شود.