، پاییز در طبیعت شمال کشور تنها به تغییر رنگ برگ درختان و جلوه‌های چشم‌نواز جنگل محدود نمی‌شود؛ این فصل، زمان به بار نشستن بخشی از محصولات خودرو و بومی جنگل‌های هیرکانی نیز هست؛ محصولاتی که طی سالیان متمادی در زندگی و فرهنگ مردم مناطق جنگلی جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند.

در میان میوه‌های پاییزی جنگل‌های مازندران، ولیک و کندس از شناخته‌شده‌ترین محصولات طبیعی هستند که با آغاز فصل برداشت، حضور پررنگ‌تری در بازارهای محلی و سفره خانواده‌های شمالی پیدا می‌کنند.

کندس؛ طعم ماندگار طبیعت در فرهنگ غذایی مازندران

کندس یا کندوس (که در زبان گیلکی آن را کونوس می‌نامند)، میوه‌ای است جنگلی که از سه هزار سال قبل در جنوب دریای خزر در مناطق گیلان و مازندران یافت می‌شده است. این میوه در مراحل اولیه رسیدن، بافتی سفت و طعمی گس دارد و پس از رسیدگی و نرم شدن، آماده مصرف می‌شود.

مردم مناطق مختلف مازندران از گذشته با شیوه‌های سنتی نگهداری و مصرف کندس آشنایی داشته‌اند و از آن در تهیه برخی فرآورده‌های محلی استفاده می‌کنند. 

این میوه سرشار از ویتامین‌های «ب» و «ث» می‌باشد که در درمان بیماری‌هایی همچون فشار خون، چربی خون، تب، ترشی معده و رفع عطش کاربرد دارد. در منطقه کتول طی فرآیندی این میوه را به شکل رب درمی‌آورند که به آن «کندسو» (کندس + او) می‌گویند.

پخت رب آن به این طریق می‌باشد که کندس نارس را چیده و آن را در مکانی به‌دور از نور آفتاب پهن می‌کنند تا کاملاً برسد. پس از اینکه بافت آن نرم شد، آن را درون کیسه‌ای ریخته و ظرفی زیر آن قرار می‌دهند تا آب آن گرفته شود. بعد از آن، عصاره به‌دست‌آمده را روی آتش می‌جوشانند تا به غلظت برسد. حاصل کار، رب نسبتاً غلیظ و قهوه‌ای‌رنگی است که می‌توان آن را تا یک سال نگه داشت و از آن در درمان بیماری‌ها، مخصوصاً گرمازدگی و رفع عطش در تابستان استفاده کرد.

کندس علاوه بر ارزش خوراکی، بخشی از خاطرات و فرهنگ غذایی نسل‌های گذشته در روستاهای جنگلی استان را تشکیل می‌دهد.

ولیک؛ میوه‌ای جنگلی با ظرفیت فرآوری

ولیک نیز از دیگر میوه‌های پاییزی جنگل‌های مازندران است که در گونه‌های مختلف با رنگ‌های قرمز و سیاه در طبیعت دیده می‌شود. این میوه از گروه زالزالک‌های وحشی بوده و علاوه بر مصرف خوراکی به صورت تازه، در تهیه فرآورده‌هایی مانند مربا و شربت کاربرد دارد.

چای ولیک نیز سرشار از ویتامین C و برای درمان سرماخوردگی بسیار عالی است. قابلیت فرآوری ولیک و عرضه محصولات حاصل از آن در بازارهای محلی، فرصتی برای توسعه مشاغل خانگی و ایجاد ارزش افزوده برای خانوارهای روستایی فراهم می‌کند؛ ظرفیتی که با حمایت از تولیدکنندگان بومی و توسعه بسته‌بندی و بازاریابی می‌تواند سهم بیشتری در اقتصاد محلی داشته باشد.

میوه‌های جنگلی؛ فرصتی برای رونق گردشگری پاییزی

برداشت ولیک و کندس تنها یک فعالیت فصلی نیست، بلکه می‌تواند به بخشی از جاذبه‌های گردشگری روستایی و طبیعت‌گردی مازندران تبدیل شود. آشنایی گردشگران با میوه‌های خودرو، شیوه‌های سنتی برداشت، فرآوری محصولات جنگلی و فرهنگ غذایی مردم بومی، تجربه‌ای متفاوت از سفر به مناطق شمالی کشور ایجاد می‌کند.

توسعه بازارچه‌های محصولات محلی، معرفی فرآورده‌های جنگلی و حمایت از کسب‌وکارهای کوچک می‌تواند زمینه بهره‌گیری بیشتر از این ظرفیت را فراهم کرده و به رونق اقتصادی مناطق روستایی کمک کند.

حفاظت از جنگل؛ ضرورت بهره‌برداری مسئولانه

در کنار اهمیت اقتصادی و فرهنگی میوه‌های جنگلی، حفاظت از منابع طبیعی و رعایت اصول برداشت پایدار نیز ضروری است. برداشت غیراصولی، شکستن شاخه‌ها و آسیب‌رساندن به درختان می‌تواند به پوشش گیاهی و تعادل زیستی جنگل آسیب وارد کند.

از سوی دیگر، بخش عمده‌ای از میوه‌های جنگلی باید برای تغذیه پرندگان و دیگر گونه‌های حیات‌وحش باقی بماند؛ موضوعی که ضرورت ترویج فرهنگ برداشت مسئولانه در میان جوامع محلی و گردشگران را دوچندان می‌کند.

پاییز با طعم ولیک و کندس، یادآور پیوند دیرینه مردم مازندران با طبیعت و جنگل‌های هیرکانی است؛ گنجینه‌هایی طبیعی که علاوه بر ارزش زیست‌محیطی، ظرفیت مهمی برای توسعه گردشگری، رونق اقتصاد روستایی و حفظ میراث غذایی این استان به شمار می‌روند.