، سخنان سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره احتمال هدف قرار گرفتن ترکیه و عربستان سعودی پس از ایران از سوی رژیم صهیونیستی، بار دیگر موضوع گسترش دامنه تقابل‌های منطقه‌ای اسرائیل را مطرح کرده است. رضایی در گفت‌وگو با شبکه خبر، با اشاره به نشست چهارجانبه تهران با حضور مقام‌های ایران، ترکیه، عربستان و پاکستان، گفت خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، در این نشست به او گفته است: «بعد از شما، اسرائیل می‌رود سراغ ترکیه و بعد از آن هم می‌آید سراغ ما، عربستان.»

این اظهارات از آن جهت اهمیت دارد که هشدار مذکور به مقام ارشد دفاعی عربستان نسبت داده شده است؛ کشوری که در سال‌های اخیر تلاش کرده ضمن کاهش تنش‌های منطقه‌ای، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی ترتیبات امنیتی غرب آسیا تثبیت کند.

ترکیه؛ رقابت بر سر آینده سوریه

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های نگرانی ترکیه، تحولات سوریه و تقابل منافع آنکارا و تل‌آویو در این کشور است. پس از سقوط حکومت بشار اسد، ترکیه تلاش کرده نفوذ امنیتی و نظامی خود را در ساختار جدید سوریه حفظ و تقویت کند. در مقابل، اسرائیل با حملات نظامی و ایجاد محدودیت برای حضور نیروهای خارجی در مناطق حساس سوریه، در پی حفظ آزادی عمل نظامی خود و جلوگیری از شکل‌گیری ترتیباتی است که از نگاه تل‌آویو تهدیدآمیز باشد.

نمونه روشن این اختلاف، حمله هوایی اسرائیل به پایگاه نظامی ابوالظهور در شمال سوریه در مردادماه بود. مقام‌های اسرائیلی مدعی شدند این حمله با هدف جلوگیری از استقرار نیروهای ترکیه و ایجاد زیرساخت نظامی این کشور در پایگاه مذکور انجام شده است. بنیامین نتانیاهو نیز آشکارا اعلام کرد اسرائیل استقرار نظامی ترکیه در مناطقی از سوریه را که تهدیدی برای امنیت خود می‌داند، تحمل نخواهد کرد.

ترکیه این ادعاها را رد کرده و تأکید داشت همکاری نظامی‌اش با دولت سوریه با هدف آموزش و تقویت توان دفاعی این کشور صورت می‌گیرد. با این حال، اختلاف دو طرف صرفاً به یک پایگاه محدود نیست؛ آنکارا خواهان سوریه‌ای باثبات و دارای حاکمیت مؤثر است، در حالی که اسرائیل در پی حفظ آزادی عمل هوایی و جلوگیری از استقرار نیروهایی است که بتوانند محدودیت نظامی برای آن ایجاد کنند. تحلیل مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل ((INSS نیز نشان می‌دهد حضور احتمالی سامانه‌های پدافندی ترکیه در سوریه از نگرانی‌های امنیتی تل‌آویو است.

عربستان؛ نگرانی از گسترش دامنه اقدامات اسرائیل

نگرانی عربستان را باید در چارچوب تحولات گسترده‌تر منطقه بررسی کرد. حملات اسرائیل به غزه، لبنان و سوریه و به‌ویژه حمله به قطر در شهریور سال قبل، این تصور را در میان کشورهای منطقه تقویت کرده که روابط دیپلماتیک و فاصله جغرافیایی لزوماً مانع اقدامات نظامی اسرائیل نمی‌شود.

حمله اسرائیل به قطر، که یکی از بازیگران مهم میانجی‌گری منطقه‌ای است، با واکنش تند ریاض مواجه شد. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، این اقدام را تجاوزی وحشیانه توصیف کرد و خواستار واکنش منطقه‌ای و بین‌المللی شد. از این منظر، نگرانی ریاض تنها به احتمال حمله مستقیم به خاک عربستان محدود نیست؛ بلکه گسترش دامنه عملیات اسرائیل و تضعیف قواعد امنیتی منطقه نیز برای این کشور تهدید محسوب می‌شود.

موضوع فلسطین نیز در این میان اهمیت دارد. عربستان اعلام کرده عادی‌سازی روابط با اسرائیل بدون ایجاد مسیر معتبر برای تشکیل کشور مستقل فلسطین امکان‌پذیر نیست. ادامه جنگ و اقدامات اسرائیل در سرزمین‌های فلسطینی، فاصله سیاسی دو طرف را افزایش داده و امکان شکل‌گیری ترتیبات امنیتی و دیپلماتیک مورد نظر واشنگتن را دشوارتر کرده است.

آیا حمله به ترکیه و عربستان قطعی است؟

با وجود این زمینه‌ها، میان وجود نگرانی امنیتی و اثبات برنامه اسرائیل برای حمله به دو کشور تفاوت اساسی وجود دارد. ترکیه عضو ناتو است و هرگونه درگیری مستقیم با آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای اسرائیل و کل منطقه داشته باشد. عربستان نیز از نظر اقتصادی، انرژی و جایگاه سیاسی یکی از بازیگران مهم جهان عرب است و حمله به آن می‌تواند دامنه بحران را به سطحی بسیار گسترده‌تر منتقل کند.

از سوی دیگر، در بیانیه پایانی نشست چهارجانبه تهران، چهار کشور صرفاً بر ادامه گفت‌وگوها برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه صلح و امنیت تأکید کرده‌اند و هیچ اشاره‌ای به وجود طرح مشترک اسرائیل برای حمله به ترکیه و عربستان نشده است.

بنابراین، سخن سردار رضایی را باید بازتاب نگرانی امنیتی مقام‌های منطقه از پیامدهای سیاست نظامی اسرائیل دانست، نه سندی اثبات‌شده از وجود یک برنامه عملیاتی برای حمله به ترکیه و عربستان. اهمیت این هشدار در آن است که نشان می‌دهد حتی کشورها دوست و متحد آمریکا، اکنون گسترش ناامنی و یک‌جانبه‌گرایی نظامی اسرائیل را مسئله‌ای مرتبط با امنیت خود ارزیابی می‌کنند؛ مسئله‌ای که می‌تواند زمینه همکاری بیشتر کشورهای منطقه را فراهم سازد.