، روز پنجشنبه، وزارت دفاع عربستان از برگزاری نشستی در ریاض با حضور رؤسای ستاد کل و نمایندگان نظامی ۴۳ کشور خبر داد که طبق همین اطلاعیه، در این نشست طرح ایجاد یک ائتلاف دفاعی دریایی چندملیتی مورد بررسی قرار گرفت؛ ابتکاری که اگرچه از سوی مقام‌های سعودی با هدف حفاظت از خطوط کشتیرانی، تأمین امنیت انرژی و مقابله با تهدیدهای دریایی معرفی شده، اما در سطحی عمیق‌تر می‌تواند نشانه‌ای از تلاش ریاض برای بازتعریف جایگاه خود در نظم امنیتی منطقه باشد.

در دو سال گذشته، جنگ غزه، حملات مکرر به کشتی‌ها در دریای سرخ، افزایش تنش در باب‌المندب، حملات به زیرساخت‌های انرژی و همچنین تشدید رقابت قدرت‌های منطقه‌ای، نشان داده ساختار سنتی امنیت خلیج فارس با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است. در چنین شرایطی، عربستان که تا چند سال پیش بیشتر بر حمایت مستقیم آمریکا تکیه داشت، اکنون به دنبال ایفای نقشی فعال‌تر در طراحی ترتیبات امنیتی جدید است. این مسئله پس از ناتوانی آمریکا در تأمین امنیت متحدانش در خلیج فارس در ماه های اخیر به اثبات رسید.

از این رو نشست اخیر ریاض را باید در این چارچوب تحلیل کرد. حضور نمایندگان نظامی ۴۳ کشور، صرفاً یک نشست تشریفاتی نیست؛ بلکه بیانگر تلاش عربستان برای ایجاد شبکه‌ای گسترده از همکاری‌های نظامی و دریایی است که از خلیج فارس تا دریای سرخ و حتی بخش‌هایی از اقیانوس هند را در بر بگیرد.

چرا عربستان اکنون به دنبال چنین ائتلافی است؟

نخستین عامل، تحولات دریای سرخ است. از زمان آغاز بحران غزه در اکتبر ۲۰۲۳، امنیت کشتیرانی در باب‌المندب و دریای سرخ بارها با چالش مواجه شده است. عربستان که بخش مهمی از صادرات نفت و پروژه‌های اقتصادی خود را به سواحل غربی و دریای سرخ منتقل کرده، بیش از گذشته نگران امنیت این مسیرهاست.

عامل دوم، تجربه حملات سال‌های گذشته به تأسیسات نفتی آرامکو است. حملاتی که نشان داد زیرساخت‌های انرژی عربستان تا چه اندازه آسیب‌پذیر هستند. از نگاه مقام‌های سعودی، حفاظت از خطوط انتقال انرژی دیگر تنها با اتکا به سامانه‌های دفاعی داخلی ممکن نیست و نیازمند همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است.

عامل سوم، تغییر رویکرد واشنگتن در منطقه است. در سال‌های اخیر، آمریکا بارها تأکید کرده قصد ندارد مانند گذشته، تمام هزینه‌های امنیت خلیج فارس را به تنهایی بر عهده بگیرد. مشابه چنین اقدامی را دولت ترامپ در خصوص اعضای ناتو به اجرا گذاشت. همین مسئله باعث شده است ریاض به دنبال ایجاد چارچوب‌های جدیدی برای تقسیم مسئولیت‌های امنیتی باشد.

آیا عربستان به دنبال «ناتوی دریایی» است؟

اگرچه مقام‌های سعودی هنوز از اصطلاح «ناتوی دریایی» استفاده نمی‌کنند، اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند نشست ریاض می‌تواند نخستین گام برای ایجاد یک ساختار امنیتی دائمی باشد. بنابراین ائتلاف پیشنهادی عربستان احتمالاً چند هدف اصلی را دنبال می‌کند:

حفاظت از خطوط کشتیرانی در خلیج فارس و دریای سرخ، تأمین امنیت صادرات نفت و گاز، مقابله با تهدیدهای پهپادی و موشکی، هماهنگی اطلاعاتی و نظامی میان کشورهای عضو، افزایش نقش عربستان در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای.

با این حال، تشکیل چنین ائتلافی با موانع جدی روبه‌رو است. اختلاف دیدگاه میان کشورهای عربی، رقابت‌های منطقه‌ای و مواضع متفاوت درباره ایران، می‌تواند مانع شکل‌گیری یک ساختار امنیتی پایدار شود.

نکته مهم دیگر این نشست، تمرکز ویژه عربستان بر حوزه دریای سرخ علاوه بر اهمیتی است که تنگه هرمز برای این کشور دارد. عربستان میلیاردها دلار برای توسعه بنادر و پروژه‌های اقتصادی در سواحل دریای سرخ سرمایه‌گذاری کرده است و طبیعی است که به دنبال ایجاد سازوکاری برای حفاظت از این سرمایه‌گذاری‌ها باشد. در مقابل، افزایش حضور نظامی بازیگران خارجی در این منطقه می‌تواند رقابتهای ژئوپلیتیکی را پیچیده‌تر کند.

هنوز مشخص نیست که طرح مطرح‌شده در ریاض به تشکیل یک ائتلاف دائمی منجر خواهد شد یا خیر، اما نفس برگزاری چنین نشستی با حضور ۴۳ کشور نشان می‌دهد عربستان در حال آزمودن مدل جدیدی از رهبری امنیتی در منطقه است.

سؤال اصلی این است که آیا ریاض می‌تواند میان منافع متضاد کشورهای حاضر تعادل ایجاد کند و یک معماری امنیتی پایدار به وجود آورد، یا اینکه این ابتکار نیز مانند بسیاری از طرح‌های مشابه گذشته، در حد یک همکاری مقطعی باقی خواهد ماند. آنچه مسلم است، خلیج فارس و دریای سرخ در حال ورود به مرحله‌ای تازه از تحولات امنیتی هستند؛ مرحله‌ای که در آن، رقابت بر سر کنترل آبراه‌ها، امنیت انرژی و شکل‌دهی به نظم منطقه‌ای، بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.

پیامدهای احتمالی برای ایران

از منظر جمهوری اسلامی ایران، هرگونه افزایش حضور نظامی کشورهای فرامنطقه‌ای در خلیج فارس و دریای سرخ، موضوعی حساس محسوب می‌شود. تهران همواره تأکید کرده است امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و دخالت قدرت‌های خارجی نه‌ تنها به ثبات کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند به تشدید رقابت‌های امنیتی منجر شود.

در همین چارچوب، شکل‌گیری یک ائتلاف دریایی جدید می‌تواند پرسش‌های مهمی را برای سیاست خارجی ایران ایجاد کند؛ از جمله اینکه آیا این ائتلاف صرفاً مأموریت دفاعی خواهد داشت یا به تدریج به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و امنیتی تبدیل خواهد شد. از سوی دیگر، ایران در سال‌های اخیر تلاش کرده است روابط خود را با کشورهای عربی، به‌ویژه عربستان، بهبود ببخشد. از این رو، موفقیت یا شکست ابتکار جدید ریاض می‌تواند بر روند مناسبات تهران و ریاض نیز تأثیرگذار باشد.