، سیاست تحریمی آمریکا علیه ایران که از ابتدای انقلاب اسلامی آغاز شد، نخست متمرکز بر نهادها، شرکت­ها و مقامات ایرانی بود اما به مرور این فشارها علیه شرکای تجاری بالفعل و بالقوه ایران نیز آغاز شد.

در واقع آمریکا با به راه انداختن «تحریم های ثانویه» تلاش کرد نه فقط اقتصاد ایران، بلکه شبکه ارتباط اقتصادی ایران با جهان را هدف قرار دهد. در این چارچوب، کشورهایی مانند چین، امارات، هند، ترکیه و حتی برخی بازیگران آسیای مرکزی، بیش از گذشته در معرض فشارهای سیاسی و مالی آمریکا قرار گرفتند.

در تحریم مستقیم، آمریکا یک شرکت یا نهاد ایرانی را هدف قرار می‌دهد. اما در تحریم ثانویه، واشنگتن به شرکت‌ها و بانک‌های غیرایرانی هشدار می‌دهد که اگر با ایران همکاری کنند، ممکن است دسترسی‌شان به بازار آمریکا محدود شود، از سیستم مالی دلار حذف شوند، یا با جریمه‌های سنگین مواجه شوند. در عمل، این سیاست باعث شده بسیاری از شرکت‌های خارجی حتی بدون ممنوعیت رسمی، از همکاری با ایران فاصله بگیرند.

دلیل اصلی این تغییر، محدودیت اثرگذاری تحریم‌های سنتی است. ایران در سال‌های گذشته بخشی از تجارت خارجی خود را از مسیرهای غیرمستقیم، شرکت‌های واسطه‌ای و همکاری با برخی کشورهای منطقه و آسیا حفظ کرده است. آمریکا اکنون تلاش می‌کند این مسیرها را محدود کند. هدف قرار دادن شبکه‌های مالی، شرکت‌های حمل‌ونقل، واسطه‌های انرژی، و بانک‌های منطقه‌ای به منظور سخت کردن زندگی در ایران بوده است. این تحریم ها هزینه همکاری اقتصادی با ایران برای دیگر کشورها افزایش می دهد.

در این میان چین به عنوان یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران به ویژه در حوزه انرژی نیز هدف این تحریم ها بوده است. با توجه به اینکه چین روابط اقتصادی بسیار گسترده‌ای با آمریکا و غرب دارد و همین مسئله باعث شده پکن با احتیاط عمل کند. اما علیرغم این مسائل چین تلاش دارد همکاری با ایران را حفظ کند، در عین حال از درگیری مستقیم با نظام تحریمی آمریکا نیز پرهیز کند.

افزون براین آمریکا فشار ویژه‌ای روی شبکه‌های مالی و تجاری مرتبط با ایران در منطقه خلیج فارس اعمال کرد تا امکان انتقال ارز به داخل کشور با مشکل روبرو شود. در مراحلی هم این مسئله موجب افزایش قیمت دلار در ایران هم شد اما با یافتن مسیرهای جدید، مشکل رفع شد.

نکته مهم آنکه فشارهای ثانویه آمریکا باعث شده سیاست خارجی ایران بیش از گذشته به سمت منطقه‌گرایی، تنوع‌بخشی شرکای اقتصادی و استفاده از سازوکارهای غیردلاری حرکت کند. در این راستا افزایش تجارت با همسایگان یکی از اولویت های مهم دولت ها در یک دهه اخیر ایران بوده است. همچنین تلاش برای توسعه روابط با شرق آسیا در چارچوب سازمان شانگهای و بریکس از دیگر اقدامات جمهوری اسلامی ایران است.

واقعیت این است که اگرچه تحریم های ثانویه باعث شد سرمایه‌گذاری خارجی در ایران کاهش یابد، هزینه تجارت افزایش یابد؛ اما موفق نشدند ارتباط اقتصادی ایران با دنیا را قطع کنند و ما را منزوی سازند.

بنابراین تحولات اخیر نشان می‌دهد سیاست تحریمی آمریکا علیه ایران دیگر صرفاً یک رویارویی دوجانبه نیست، بلکه به نوعی رقابت بر سر کنترل شبکه‌های مالی و تجاری منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده است. در این میان، همانطور که عنوان شد تهران تلاش می‌کند با گسترش روابط منطقه‌ای و شرقی، اثر فشارها را کاهش دهد.

این روند اکنون وارد بعد جدیدی در فضای آتش بس شده است: محاصره دریایی. اگرچه اخباری وجود دارد که تجارت همچنان در دریا فعال است و کالا از مسیرهای مختلفی وارد و صادر می شود، اما این موضوع بخشی تازه ای از سیاست تحریمی آمریکاست وقتی دید دو روش قبلی نتوانست اقتصاد جمهوری اسلامی ایران را ورشکسته سازد.