، یکی از مسائل مهم این روزها در حوزه سیاست خارجی ایران، پیگیری مقتدرانه حقابه از افغانستان است. در یک دهه اخیر فارغ از اینکه چه کسانی مسند قدرت افغانستان در اختیار داشته اند، ایران با مشکل عدم رعایت حقوق حقابه از این کشور روبرو بوده است. تا کنون در نتیجه برخی رایزنی ها به صورت مقطعی مشکلات حل می شد اما به نظر می رسد این روش دیگر پاسخگو نیست و انتظار می رود بالاتر از وزارت خارجه و در چارچوب ساختار شورای عالی امنیت ملی به این موضوع رسیدگی شود.

افغانستان پیشتر با احداث بند کمالخانی بر رودخانه هیرمند و حبس حقابه ایران، روند خشکیدن تالاب هامون را تسریع و معیشت و سلامت بخشی از جمعیت سیستان و بلوچستان را مختل کرد. اکنون هم با آبگیری سد بزرگ دیگری به نام «پاشدان» در بالادست رودخانه هریرود، بناست منبع اصلی تأمین آب شرب ۲ میلیون شهروند ایرانی در شهر مشهد با مشکل مواجه شود. سد پاشدان، آخرین سد ساخته شده از سوی هیأت حاکمه افغانستان برای فشار آبی به ایران نیست و قرار است پنج سد دیگر نیز بر رودخانه هریرود ساخته شود تا علاوه بر هفت سد دیگری که بر رودخانه هیرمند در افغانستان احداث می‌شود، روند ورود آب به ۳ استان ایران از افغانستان محدود یا مسدود شود.

حاکمان افغانستان حتی افرادی که پیش از طالبان بر این کشور حکومت می کردند، هیچ توجهی به قراردادهای دوجانبه که پیش از انقلاب اسلامی منعقد شده ندارند. حاکمان افغانستان عنوان می کنند آب یک دارایی استراتژیک برای این کشور است همانطور که نفت برای ایران و لذا اگر کشور آب می خواهد باید آن را خریداری کند.

این در وضعیتی است که میلیون ها تبعه افغانستانی به صورت مجاز و غیرمجاز سالیان زیادی است که در ایران ساکن هستند به طوری که تعداد دقیقی این افراد مشخص نیست یا دست کم هیچ نهادی رقم دقیق اتباع افغانستانی در ایران را بیان نمی کند. اما گفته می شود دست کم بین هفت تا هشت میلیون افغانستانی در ایران هستند که حضور این افراد موجب فشار مالی زیادی به دولت و شهروندان ایرانی شده است. در برخی مناطق جنوب تهران و روستاهای این بخش، عملاً منطقه در کنترل افغانستانی هاست و هیچ ایرانی دیگر در این بخش ها یا روستاها حضور ندارند. مدارس توسط کادر ایرانی با پول ایران برای بچه های افغانستانی اداره می شود و هر زمانی بحث اخراج اتباع غیرمجاز (و نه حتی مجاز) افغانستانی مطرح می شود، ایرانی ها به نژادپرستی متهم می شوند و موج رسانه ای در فضای مجازی علیه این کار شکل می گیرد.

در شرایطی که ایران در حال پرداخت سوبسید در حوزه های درمان، آموزش و امنیت به مهاجرین افغانی است، انتظار می رود مسئله حقابه را وزارت خارجه و نهادهای حکومتی با قدرت بیشتری پیگیری کنند. اگر وضعیت عدم تأمین حق آبه ایران از سمت افغانستان به این شکل ادامه یابد دور از انتظار نیست که باید شاهد نابودی بخشی از کشاورزی شرق ایران باشیم. این مسئله منجر به مهاجرت روستائیان به شهرها و معضلات اجتماعی و اقتصادی دیگری خواهد شد. همچنین در نبود آب کافی، آب های زیرزمینی و رودخانه ها تحت تأثیر قرار می گیرند و با خشک شدن مزارع، رودها و پوشش گیاهی منطقه انتظار می رود تغییراتی در حوزه اقلیم و آب و هوا را نیز شاهد باشیم.

با توجه به چنین کانون بحران جدی که در شرق در حال شکل گیری است، امید است دستگاه حاکمیت این پرونده را در جزو اولویت های خود قرار دارد. هیئت حاکمه افغانستان باید به معاهدات بین المللی و قراردادهای دوجانبه احترام بگذارد. راهکاری که در رایزنی ها می تواند در دستور کار قرار بگیرد همکاری دو کشور در حوزه تولیدات کشاورزی است. بخشی مهمی از این حق آبه برای تولید محصولات کشاورزی مصرف می شود و افغانستان هم نیازمند دانش و تجهیزات در این حوزه است. لذا این زمینه مناسبی برای رسیدن به یک تفاهم اثربخش است.

واقعیت این است همانقدر که مسائل خاورمیانه، سوریه و تحولات آن اهمیت دارد، موضوعات مرزی شرق هم با اهمیت است و توجه ویژه افکار عمومی و رسانه ها به این مسائل میتواند به حل مشکلات کم کند.