، اظهارات روز شنبه نخست‌وزیر قطر درباره پیشرفت قابل‌توجه در میانجی‌گری میان ایران و آمریکا، در شرایطی مطرح شده که طی روزهای گذشته چند مسیر موازی برای پایان دادن به جنگ و بازگشت دو طرف به مذاکرات شکل گرفته است؛ از طرح دو‌روزه ایران برای پایان محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز تا پیش‌نویس تفاهم‌نامه موقت قطر درباره مبادله امتیاز هسته‌ای با آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران.

در این رابطه شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، اعلام کرد تلاش‌های میانجی‌گرانه دوحه برای جلوگیری از خارج شدن اوضاع منطقه از کنترل ادامه دارد و پیشرفت قابل‌توجهی در این مسیر حاصل شده است. او با اشاره به آمادگی دولت آمریکا برای ادامه تلاش‌ها پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره گفت علاقه واشنگتن به دستیابی به توافق تغییر نکرده است.

آل ثانی در اظهاراتی که شبکه الجزیره منتشر کرد، گفت: «ما نمی‌توانیم منتظر یک توافق کاملاً بی‌نقص بمانیم؛ امیدواریم به یک توافق خوب دست پیدا کنیم.» او همچنین نسبت به امکان دستیابی به توافق ابراز اطمینان کرد. البته سخنان نخست‌وزیر قطر را باید نشانه افزایش تحرکات دیپلماتیک و ارزیابی مثبت میانجی از روند مذاکرات دانست، نه اعلام حصول توافق.

دیپلماسی فشرده قطر؛ از سفر به تهران تا تبادل پیشنهادها

تحرکات اخیر قطر در 10 روز گذشته شدت گرفت. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، ۱۲ آبان اعلام کرد هیئت قطری روز دوشنبه گذشته (۱۱ آبان) به تهران سفر کرده و پس از گفت‌وگویی حدوداً سه‌ساعته با طرف ایرانی به دوحه بازگشته است. به گفته او، در این دیدار پیشنهادهای مختلف برای کاهش اختلافات تهران و واشنگتن بررسی شده و ارتباط میان طرفین از طریق میانجی‌ها ادامه دارد. الانصاری در عین حال تأکید کرد دو طرف هنوز در حال بررسی پیشنهادها هستند و نمی‌توان از یک پیشرفت قطعی سخن گفت.

این اظهارات نشان می‌داد قطر در حال انتقال و هماهنگ‌سازی چند پیشنهاد میان تهران و واشنگتن است. در این روند، پاکستان نیز در کنار قطر نقش میانجی دارد و رایزنی‌ها با کشورهای منطقه، از جمله اعضای شورای همکاری خلیج فارس، ادامه یافته است.

طرح دو‌روزه ایران؛ پایان محاصره در برابر بازگشایی هرمز

یکی از محورهای اصلی مذاکرات، طرح هفت‌روزه ایران است که تهران اکنون از امکان اجرای فشرده آن در مدت دو روز سخن می‌گوید. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در نشست خبری هفته قبل اعلام کرد مبنای مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا همان طرح هفت‌روزه ایران است که با تغییر زمان‌بندی می‌تواند طی دو روز اجرا شود. عباس عراقچی نیز پیش‌تر در گفت‌وگو با الجزیره گفته بود این طرح در پی رایزنی‌های ایران با قطر و پاکستان بازنگری شده و پیشنهاد قطر برای کوتاه‌کردن زمان اجرای آن به شکل‌گیری نسخه دو‌روزه منجر شده است.

بر اساس جزئیات منتشرشده از این طرح، تهران خواستار آن است که در مرحله نخست آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران را پایان دهد، محدودیت‌های مربوط به فروش نفت ایران را رفع کند و تحریم‌های جدیدی که پس از نقض تفاهم اسلام اباد اعمال شد را لغو کند. پس از اجرای اقدامات مورد مطالبه ایران، تهران در روز دوم تنگه هرمز را برای بازگشت تردد دریایی باز خواهد کرد و مذاکرات درباره سایر اختلافات از جمله پرونده هسته‌ای ادامه می‌یابد.

با این حال، این طرح همچنان با اختلاف اساسی میان تهران و واشنگتن مواجه است. ایران می‌گوید اجرای مطالباتش باید پیش‌شرط بازگشایی تنگه هرمز و ورود به مذاکرات باشد؛ در مقابل، واشنگتن خواستار آن است که مسئله هسته‌ای ایران از ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد.

پیش‌نویس قطر؛ امتیاز هسته‌ای در برابر آزادسازی دارایی‌ها؟

در کنار طرح ایران، خبرگزاری آناتولی به نقل از منابع آگاه از مذاکرات گزارش داد آمریکا با پیش‌نویس تفاهم‌نامه‌ای که میانجی‌های قطری ارائه کرده‌اند موافقت کرده است. بر اساس این گزارش، محور اصلی تفاهم‌نامه پیشنهادی، اعلام هم‌زمان دو اقدام از سوی تهران و واشنگتن است: ایران امتیازی در برنامه هسته‌ای خود اعلام کند و آمریکا نیز آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران را اعلام کند. این اقدام قرار است به‌عنوان توافقی موقت، زمینه را برای ازسرگیری مذاکرات گسترده‌تر فراهم کند.

البته هنوز متن کامل تفاهم‌نامه و نوع امتیاز هسته‌ای مورد نظر منتشر نشده است. از این رو نمی‌توان مشخص کرد که منظور از امتیاز هسته‌ای، محدودیت در سطح یا میزان غنی‌سازی، تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم یا اقدام دیگری است.

از سوی دیگر، رویترز در جمعه گزارش داد ایران پیشنهاد هسته‌ای جداگانه‌ای را از طریق قطر به آمریکا ارسال کرده است. یک مقام ارشد ایرانی به این خبرگزاری گفت واشنگتن در حال بررسی این پیشنهاد است، اما گفت‌وگو درباره آن تنها پس از اجرای هفت مطالبه ایران امکان‌پذیر خواهد بود. این مقام جزئیات پیشنهاد هسته‌ای تهران را اعلام نکرد.

این گزارش نشان می‌دهد پرونده هسته‌ای به یکی از بخش‌های اصلی چانه‌زنی تبدیل شده است؛ با این تفاوت که ایران می‌خواهد ابتدا مطالبات مربوط به محاصره، تحریم‌ها و دارایی‌های بلوکه‌شده تعیین تکلیف شود، در حالی که آمریکا بر ورود موضوع هسته‌ای به مذاکرات از همان ابتدا تأکید دارد.

آزمون اصلی میانجی‌گری؛ ترتیب اجرای تعهدات

مهم‌ترین اختلاف باقی‌مانده میان ایران و آمریکا، فقط بر سر محتوای توافق نیست؛ بلکه به ترتیب اجرای تعهدات نیز مربوط می‌شود. تهران خواستار آن است که آمریکا ابتدا محاصره دریایی و فشارهای اقتصادی را کاهش دهد و سپس ایران درباره بازگشایی تنگه هرمز و ورود به مذاکرات هسته‌ای اقدام کند. در مقابل، واشنگتن می‌خواهد موضوع هسته‌ای از همان ابتدا بخشی از توافق باشد و امتیازهای ایران نیز در چارچوبی قابل راستی‌آزمایی تعریف شود.

اگر پیشنهاد تفاهم‌نامه موقت قطر بتواند برای این اختلاف راه‌حلی پیدا کند، احتمال شکل‌گیری توافق مرحله‌ای افزایش می‌یابد؛ اما اگر دو طرف بر ترتیب متفاوت اجرای تعهدات پافشاری کنند، حتی توافق بر سر برخی اقدامات محدود نیز دشوار خواهد بود.