، یکی از موضوعات مهم در یادداشت تفاهم بین ایران و آمریکا، بحث در مورد مسائل هسته ای، سرنوشت اورانیوم های غنی شده و بازرسی هاست که اکنون باید در نشستهای فنی و کارشناسی پیگیری شود. این مسئله با توجه به تحولات میدانی و تنش های نظامی که در حوزه تنگه هرمز در روزهای اخیر رخ داده، مورد توجه ویژه افکار عمومی نیست. اما در پشت صحنه دیپلماسی پرونده هسته ای کماکان اهمیت دارد. شاید بتوان گفت در گام نخست اختلاف بر سر زمان‌بندی و نحوه ازسرگیری بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مهمترین معضل رسیدن به یک تفاهم در این خصوص است.

این مسئله به حدی برای آمریکا اهمیت دارد که پس از نشست سوئیس در ۲۸ خرداد، آمریکایی ها مدعی شدند جمهوری اسلامی ایران اجازه بازرسی های سایت های آسیب دیده را داده است. البته این ادعا بسرعت از سوی تهران تکذیب شد. همچنین گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد گفت‌وگوها برای تعیین سازوکار بازگشت بازرسان به تأسیسات هسته‌ای ایران ادامه دارد. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که تهران نیز اصل همکاری با آژانس را رد نکرده و تأکید دارد هرگونه همکاری باید در چارچوب توافقات دوجانبه، حفظ امنیت تأسیسات هسته‌ای و اجرای متوازن تعهدات طرفین صورت گیرد.

با توجه به موضع رسمی ایران در خصوص همکاری ها با آژانس، واقعیت این است که برخلاف برخی روایت‌های رسانه‌ای، اختلاف امروز با آژانس بر سر اصل بازرسی نیست؛ بلکه بر سر ترتیب اجرای تعهدات و ایجاد توازن میان حقوق و تعهدات طرف‌هاست. از نگاه ایران، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که اجرای یک‌طرفه تعهدات هسته‌ای، بدون دریافت تضمین‌های لازم و رفع مؤثر تحریم‌ها، نه‌تنها به حل اختلافات منجر نشده بلکه زمینه افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی را نیز فراهم کرده است.

تهران معتقد است هرگونه همکاری گسترده‌تر با آژانس باید همزمان با اجرای تعهدات طرف مقابل، به‌ویژه در حوزه رفع تحریم‌ها و احترام به حقوق هسته‌ای ایران، پیش برود. این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که مقامات کشورمان بارها تأکید کرده‌اند جمهوری اسلامی همچنان عضو معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) است و همکاری با آژانس را در چارچوب مقررات بین‌المللی ادامه خواهد داد، اما این همکاری نمی‌تواند فارغ از واقعیات امنیتی و سیاسی موجود باشد.

این ملاحظات پس از حملات اخیر به برخی تأسیسات هسته‌ای ایران اهمیت دوچندان پیدا کرده است. از دیدگاه تهران، امنیت مراکز هسته‌ای و حفظ اطلاعات فنی کشور اکنون به یکی از اولویت‌های اصلی تبدیل شده و طبیعی است که هرگونه دسترسی جدید، با حساسیت بیشتری نسبت به گذشته مورد بررسی قرار گیرد. مقام‌های ایرانی همچنین معتقدند سابقه ترور دانشمندان هسته‌ای، خرابکاری در تأسیسات و آنچه درز برخی اطلاعات محرمانه عنوان می‌شود، لزوم توجه به ملاحظات امنیتی را بیش از گذشته افزایش داده است. نکته دیگر آنکه تاکنون و پس از گذشت یکسال از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به سایت های هسته ای، آژانس و گروسی این حملات را محکوم نکرده اند.

در مقابل، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تأکید دارد برای انجام مأموریت راستی‌آزمایی، دسترسی به برخی تأسیسات و تجهیزات ضروری است. از نگاه این نهاد، راستی‌آزمایی مؤثر یکی از پیش‌نیازهای هرگونه توافق پایدار محسوب می‌شود و بدون آن امکان ارائه ارزیابی دقیق از وضعیت برنامه هسته‌ای ایران وجود نخواهد داشت.

همین تفاوت در نگاه دو طرف باعث شده مذاکرات وارد مرحله‌ای حساس شود؛ مرحله‌ای که دیگر صرفاً درباره میزان غنی‌سازی یا تعداد سانتریفیوژها نیست، بلکه درباره چگونگی بازسازی اعتماد متقابل است. ایران معتقد است اعتماد باید دوطرفه باشد و همان‌گونه که از تهران انتظار اجرای تعهدات وجود دارد، طرف‌های مقابل نیز باید به تعهدات خود، به‌ویژه در حوزه رفع تحریم‌ها و ارائه تضمین‌های لازم، عمل کنند.

یکی دیگر از محورهای اختلاف، نحوه تفسیر توافقات اخیر است. کشورهای غربی و آژانس معتقدند فرآیند راستی‌آزمایی باید در سریع‌ترین زمان ممکن آغاز شود تا امکان ارزیابی وضعیت فعلی برنامه هسته‌ای فراهم شود. در مقابل، ایران تأکید می‌کند که زمان‌بندی بازرسی‌ها باید در چارچوب توافق جامع و با در نظر گرفتن ملاحظات فنی، حقوقی و امنیتی تعیین شود و نباید به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی تبدیل گردد.

در این میان، مسئله اعتماد همچنان حلقه مفقوده مذاکرات است. ایران طی سال‌های گذشته بارها نسبت به آنچه «سیاسی شدن گزارش‌های آژانس» و بهره‌برداری برخی دولت‌ها از گزارش‌های فنی این نهاد عنوان می‌کند، انتقاد داشته است. در مقابل، آژانس همواره بر استقلال حرفه‌ای و فنی خود تأکید کرده و هرگونه جانبداری سیاسی را رد کرده است. همین اختلاف برداشت سبب شده است که حتی موضوعات کاملاً فنی نیز گاه ابعاد سیاسی پیدا کنند.

با وجود این اختلافات، نشانه‌هایی نیز از ادامه مسیر دیپلماسی دیده می‌شود. نه تهران از اصل همکاری با آژانس عقب‌نشینی کرده و نه آژانس از ادامه گفت‌وگوها ناامید شده است. اظهارات اخیر مقام‌های دو طرف نشان می‌دهد رایزنی‌ها برای رسیدن به سازوکاری مورد توافق همچنان ادامه دارد؛ سازوکاری که بتواند هم دغدغه‌های فنی آژانس و هم ملاحظات امنیتی و حقوقی جمهوری اسلامی ایران را در نظر بگیرد.

در مجموع، آنچه امروز به عنوان مهم‌ترین گره مذاکرات هسته‌ای شناخته می‌شود، نه اصل همکاری ایران با آژانس، بلکه چگونگی و ترتیب اجرای تعهدات است. تهران بر این باور است که همکاری پایدار زمانی شکل می‌گیرد که حقوق و تعهدات همه طرف‌ها به صورت متوازن اجرا شود و رفع واقعی تحریم‌ها، تضمین‌های امنیتی و احترام به حقوق هسته‌ای ایران در کنار سازوکارهای نظارتی مورد توجه قرار گیرد. از سوی دیگر، آژانس نیز بر ضرورت آغاز فرآیند راستی‌آزمایی برای پیشبرد مذاکرات تأکید دارد.

به نظر می‌رسد سرنوشت گفت‌وگوهای هسته‌ای در هفته‌های آینده بیش از هر زمان دیگری به توانایی طرفین در ایجاد تعادل میان این دو رویکرد بستگی خواهد داشت؛ تعادلی که اگر حاصل شود، می‌تواند مسیر مذاکرات را هموارتر کند و در غیر این صورت، احتمال تداوم اختلافات و پیچیده‌تر شدن روند دیپلماسی همچنان وجود خواهد داشت.