، از روز چهارشنبه (۱ مهر) تحریم‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران وارد مرحله اجرایی شد؛ اقدامی که دامنه آن فقط شرکت‌های هواپیمایی ایرانی نیست، بلکه فرودگاه‌ها، شرکت‌های خدمات زمینی، سوخت‌رسان‌ها، فروشندگان بلیت و دیگر طرف‌های خارجی همکاری‌کننده با ایرلاین‌های ایران را نیز در بر می‌گیرد. هدف اعلام‌شده واشنگتن، قطع ارتباط شرکت‌های هواپیمایی ایران با شبکه خدمات و نظام مالی بین‌المللی است؛ با این حال، در نخستین روز اجرای تحریم‌ها، تعدادی از پروازهای خارجی ایران همچنان برقرار ماند و نشان داد این سیاست به معنای زمین‌گیر شدن فوری کل ناوگان ایران نیست.

مبنای تحریم‌های جدید چیست؟

وزارت خزانه‌داری آمریکا حدود بیست روز قبل در چارچوب برنامه « طرد اقتصادی» ۳۶ فرد و نهاد مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد. در این اقدام، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی نیز در فهرست تحریم‌ها قرار گرفتند. واشنگتن مدعی است برخی شرکت‌های هواپیمایی ایران برای انتقال نیرو، تسلیحات و محموله‌های مورد استفاده نهادهای نظامی فعالیت می‌کنند و همچنین از شبکه‌هایی برای تأمین قطعات و فناوری مورد نیاز هواپیماها استفاده می‌شود. آمریکا به‌طور مشخص پیش از این نیز ماهان‌ایر را به اتهام ارتباط با سپاه پاسداران هدف تحریم قرار داده بود. این در حالی است که هیچ سند موثقی درباره استفاده از ایرلاین های ایرانی در سفر به مناطق مختلف دنیا برای انتقال کالاهای ممنوعه یا پول وجود ندارد. با این حال آمریکا اعلام کرد از اول مهر (۲۳ سپتامبر) هر شرکت خارجی به ایرلاین های ایرانی خدمات بدهند ممکن است در معرض تحریم ثانویه قرار گیرند و دسترسی خود را به نظام مالی و تسویه دلاری آمریکا از دست بدهند. بنابراین ابزار اصلی واشنگتن در این مرحله، الزام مستقیم همه کشورها به قطع پروازهای ایران نیست، بلکه افزایش هزینه همکاری با صنعت هوانوردی ایران است.

تحریم‌ها در عمل چه اثری گذاشته است؟

نخستین آثار در مسیرهای منطقه‌ای نمایان شده است. پروازهای شرکت‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان متوقف شده و گرجستان نیز فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایرانی مشمول تحریم را محدود کرده است. پروازهای ایرانی به مسقط و بغداد نیز با محدودیت مواجه شده‌اند و سازمان هواپیمایی ایران اعلام کرده بود در مورد مسیر بغداد، امکان انتقال پروازها به فرودگاه نجف در حال بررسی و هماهنگی است. روز پنجشنبه (دوم مهر) پرواز تهران-دوشنبه، پس از آنکه ترکمنستان مجوز عبور هواپیمای ایرانی از حریم هوایی خود را صادر نکرد،. همزمان، گزارش شد تمامی پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به امارات نیز لغو شده‌اند.

با این حال، همه مسیرها متوقف نشده‌اند. پروازهای ایران‌ایر و قشم‌ایر در مسیر تهران-ستانبول همچنان برقرار هستند و مسئولین فرودگاه بین المللی امام خمینی اعلام کردند به‌جز ماهان، سایر ایرلاین‌های ایرانی همچنان به برخی شهرهای ترکیه پرواز دارند.

پیامدهای اقتصادی و انسانی

مهم‌ترین اثر فوری تحریم‌ها افزایش هزینه عملیات پروازی است. اگر یک شرکت ایرانی برای دریافت سوخت، تعمیرات، خدمات زمینی، قطعات، بیمه یا پرداخت هزینه‌های فرودگاهی با مشکل مواجه شود، حتی در صورت امکان حقوقی انجام پرواز، ادامه آن از نظر اقتصادی و عملیاتی دشوارتر خواهد شد.

این مسئله برای ایران که ناوگان آن طی سال‌های تحریم با محدودیت دسترسی به هواپیما، قطعات و خدمات فنی مواجه بوده، اهمیت بیشتری دارد. کارشناسان صنعت هوانوردی می‌گویند محدودیت دسترسی به قطعات و خدمات مورد نیاز هواپیماهای قدیمی می‌تواند فشار بر ظرفیت پروازی کشور را افزایش دهد. همچنین لغو مسیرهای خارجی، مسافران را به سمت مسیرهای زمینی و فرودگاه‌های کشورهای ثالث سوق داده است؛ موضوعی که در روزهای اخیر در مرزهای زمینی ایران با ترکیه نیز به افزایش تقاضا منجر شده است.

از سوی دیگر، کاهش پروازهای مستقیم بر گردشگری، تجارت، سفرهای درمانی، دانشجویی و رفت‌وآمد ایرانیان خارج از کشور اثر می‌گذارد و هزینه سفر را افزایش می‌دهد. در واقع، بخشی از اثر تحریم نه از طریق توقف رسمی پرواز، بلکه از طریق افزایش زمان، هزینه و پیچیدگی سفر خود را نشان خواهد داد. از همین روز از اول مهر یکی موضوعات مهم در شبکه های اجتماعی، نگرانی دانشجویان است که با مشکلات جدی می توانند روبرو شوند. از سویی همزمان با این وضعیت اخباری در خصوص شلوغی زیاد مرزهای زمینی کشورمان با ترکیه نیز منتشر شد.

واکنش ایران

جمهوری اسلامی تحریم صنعت هوانوردی را اقدامی علیه بخش غیرنظامی و ناقض حقوق بین‌الملل می‌داند. سفیر و سرپرست نمایندگی ایران در سازمان ملل در نامه‌ای به دبیرکل سازمان ملل و رئیس شورای امنیت، تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی را «مجازات جمعی» خواند و هشدار داد محدود کردن دسترسی به قطعات، تجهیزات، تعمیر و نگهداری و خدمات فنی می‌تواند ایمنی پروازها و جابه‌جایی غیرنظامیان را تحت تأثیر قرار دهد. در همین راستا تهران از سازمان ملل نیز خواسته است از کشورها بخواهد در اجرای اقدامات قهری یکجانبه آمریکا مشارکت نکنند.

در سطح منطقه‌ای نیز مقام‌های ایرانی نسبت به همراهی کشورهای همسایه با این سیاست هشدار داده‌اند. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در این باره گفت کشورهای منطقه نباید در اجرای سیاست آمریکا علیه پروازهای ایران مشارکت کنند و هشدار داد در صورت توقف پروازهای ایران، تهران می‌تواند اقدامات متقابل در قبال فرودگاه‌های این کشورها انجام دهد. این اظهارات نشان می‌دهد موضوع از یک اختلاف صرفاً اقتصادی به مسئله‌ای مرتبط با روابط ایران و همسایگان نیز تبدیل شده است.

واکنش کشورهای همسو با ایران

در میان کشورهای نزدیک به تهران، چین صریح‌ترین موضع را اتخاذ کرده است. سخنگوی وزارت خارجه چین یک روز قبل از اجرای این تحریم ها اعلام کرد پکن با «تحریم‌های یکجانبه غیرقانونی» که مبنای حقوقی بین‌المللی یا مجوز شورای امنیت ندارند، مخالف است. چین همچنین با اعمال صلاحیت فرامرزی آمریکا مخالفت کرده است.

اهمیت موضع چین فقط سیاسی نیست؛ زیرا در نخستین روز اجرای تحریم‌ها، پروازهای ایرانی به چین همچنان برقرار بودند و یک پرواز ماهان نیز اول مهر در گوانگژو فرود آمد. این مسئله نشان می‌دهد تحریم آمریکا در صورت عدم همراهی همه کشورها، با اجرای یکدست و جهانی مواجه نخواهد شد. گزارش‌های موجود همچنین از ادامه برخی پروازهای ایران به ترکیه و چین حکایت دارد.

گفتنی است پیشتر هم روسیه و چین در سطح سیاسی مخالفت خود را با سازوکارهای تحریمی یکجانبه علیه ایران نشان داده‌اند؛ از جمله آنکه در شورای امنیت در برابر تمدید سازوکار نظارت کارشناسی بر تحریم‌های ایران موضع مخالف گرفتند.

راهکارهای پیش‌رو

در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین راهکار کاهش وابستگی به یک مسیر یا فرودگاه خاص است؛ به این معنا که شبکه پروازهای ایران با استفاده از فرودگاه‌های جایگزین کشورهای همراه، مسیرهای جدید و توافق‌های دوجانبه بازطراحی شود. چین در این میان یک مسیر مهم باقی مانده است و توسعه ارتباطات هوایی با کشورهای آسیایی که حاضر به پذیرش فشار ثانویه آمریکا نیستند می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد.

در داخل نیز باید منابع ارزی و قطعات حیاتی ناوگان در اولویت قرار گیرد و ظرفیت تعمیر، نگهداری و تأمین قطعات داخلی افزایش یابد. استفاده هماهنگ‌تر از ناوگان شرکت‌های مختلف، توسعه پروازهای منطقه‌ای و ایجاد سازوکارهای مالی غیردلاری با کشورهای طرف همکاری نیز می‌تواند هزینه تحریم را کاهش دهد.

در سطح دیپلماتیک، تهران می‌تواند موضوع آثار تحریم بر ایمنی هوانوردی و حقوق مسافران را در سازمان بین‌المللی هوانوردی کشوری و سازمان ملل دنبال کند و همزمان از کشورهای همسایه بخواهد میان همکاری با نظام تحریم آمریکا و الزامات هوانوردی بین‌المللی تفکیک قائل شوند.