، اظهارات تازه رجب طیب اردوغان درباره مخالفت آنکارا با آغاز موج جدید حملات علیه ایران، فراتر از یک موضع‌گیری معمول دیپلماتیک قابل ارزیابی است. ترکیه در حالی نسبت به بازگشت جنگ هشدار می‌دهد که از یک سو عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و دارای روابط امنیتی گسترده با آمریکاست و از سوی دیگر، با ایران در موضوعات مختلف منطقه‌ای، از سوریه و عراق تا قفقاز و نفوذ در خاورمیانه، رقابت دارد.

رئیس‌جمهور ترکیه روز دوشنبه (۱۸ آبان)، در مسیر بازگشت از جمهوری آذربایجان، اعلام کرد نگرانی‌های کشورش درباره احتمال ازسرگیری حملات علیه ایران را در گفت‌وگوهای اخیر با دونالد ترامپ مطرح کرده است. اردوغان با اشاره به سه تماس تلفنی خود با رئیس‌جمهور آمریکا در ۱۰ روز گذشته گفت آنکارا نمی‌خواهد موج تازه‌ای از حملات علیه ایران آغاز شود و منطقه بار دیگر به سمت بی‌ثباتی حرکت کند. او همچنین تأکید کرد ترکیه آمادگی خود را برای کمک به باز کردن مسیر صلح و دیپلماسی به طرف‌های درگیر اعلام کرده است. اما دلایل نگرانی ترکیه از بروز یک جنگ جدید چیست؟

نخست؛ نگرانی از بی‌ثباتی در همسایگی شرقی

مهم‌ترین نگرانی ترکیه، پیامدهای امنیتی ناشی از بهم ریختن امنیت داخل ایران است. دو کشور مرزی طولانی دارند و برخلاف برخی بحران‌های منطقه‌ای، تحولات ایران می‌تواند مستقیماً به مرزهای ترکیه منتقل شود. تجربه جنگ‌های عراق و سوریه برای آنکارا نشان داده است که تضعیف ساختارهای حکمرانی در کشورهای همسایه، تنها به تغییر موازنه سیاسی محدود نمی‌شود و می‌تواند موج‌های مهاجرت، گسترش فعالیت گروه‌های مسلح و شکل‌گیری مناطق خارج از کنترل دولت مرکزی را به دنبال داشته باشد. آنکارا در سال‌های گذشته با مسائل مرتبط با حضور پناهجویان و مهاجران، به‌ویژه از سوریه، روبه‌رو بوده است. اما واقعیت این است که دو جنگ قبلی نشان داد نه تنها ساختارهای حاکمیتی در ایران پایدار هستند، بلکه هیچ تمایلی مبنی بر خروج ایرانی ها در این شرایط از ایران شکل نگرفت.

دوم؛ مسئله کردها و نگرانی از تغییر معادلات مرزی

یکی از حساس‌ترین ابعاد نگرانی ترکیه، تأثیر احتمالی جنگ بر مسئله کردهاست. آنکارا در سال‌های گذشته در عراق و سوریه با فعالیت گروه‌های مسلح کردی درگیر بوده و مسئله امنیت مرزها و جلوگیری از تقویت ساختارهای مسلح خارج از کنترل دولت‌های مرکزی، از اولویت‌های ثابت سیاست امنیتی این کشور به شمار می‌رود. در همین راستا ترکیه نگران است گروه های تجزیه طلب کردی در مرزهای ایران نیز تحت حمایت خارجی فعال شوند. به‌ویژه آنکه آنکارا نسبت به تقویت گروه‌هایی مانند حزب حیات آزاد کردستان (پژاک)، به دلیل ارتباطات و پیوندهای ایدئولوژیک و تشکیلاتی آن با حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک)، حساسیت دارد. ضمن آنکه در ماه‌های گذشته نیز گزارش‌هایی درباره احتمال استفاده آمریکا از گروه‌های مسلح کردی برای افزایش فشار بر تهران منتشر شد. از این رو ترکیه نگران است تجربه همکاری آمریکا با نیروهای کرد در شمال سوریه، این بار در مرزهای غربی ایران تکرار شود.

سوم؛ انرژی و تجارت؛ هزینه‌ای که ترکیه نمی‌خواهد بپردازد

نگرانی دیگر آنکارا به پیامدهای اقتصادی جنگ مربوط می‌شود. ایران یکی از همسایگان مهم تجاری ترکیه است و دو کشور در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و مبادلات مرزی منافع مشترکی دارند. هرگونه تشدید درگیری می‌تواند فعالیت گذرگاه‌های مرزی، تجارت دوجانبه و مسیرهای ترانزیتی منطقه را مختل کند. از سوی دیگر، ترکیه به واردات انرژی وابستگی دارد و تداوم ناامنی در خلیج فارس و تنگه هرمز می‌تواند هزینه تأمین انرژی این کشور را افزایش دهد. اختلال در صادرات نفت و گاز منطقه، افزایش قیمت‌های جهانی و رشد هزینه حمل‌ونقل و بیمه دریایی، پیامدهایی نیستند که اقتصاد ترکیه از آنها مصون بماند. به همین دلیل، وقتی اردوغان می‌گوید هزینه جنگ فقط بر دوش طرف‌های درگیر نیست و جغرافیایی از ترکیه و کشورهای خلیج فارس تا عراق، سوریه، اروپا و آسیا از تحولات تأثیر می‌پذیرد، در واقع به ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی بحران اشاره می‌کند. برای آنکارا، ادامه جنگ می‌تواند هم‌زمان امنیت انرژی، تجارت خارجی و موقعیت ترانزیتی این کشور را تحت فشار قرار دهد.

آیا اردوغان می‌تواند مانع حمله مجدد آمریکا شود؟

ترکیه برای اثرگذاری بر واشنگتن دو ابزار مهم دارد: عضویت در ناتو و ارتباط مستقیم سیاسی اردوغان با ترامپ. این موقعیت به آنکارا امکان می‌دهد نگرانی‌های خود را در سطحی بالاتر از یک موضع‌گیری عمومی منتقل کند. سه تماس تلفنی اردوغان و ترامپ طی ۱۰ روز، آن‌گونه که رئیس‌جمهور ترکیه اعلام کرده، نشان‌دهنده استمرار ارتباط دو طرف در شرایط حساس کنونی است.

با این حال، نباید میان توانایی انتقال پیام و قدرت تغییر تصمیم نظامی آمریکا یکسان‌انگاری کرد. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه پیش‌تر تصریح کرده بود بی‌ثباتی گسترده در ایران فراتر از ظرفیت تحمل منطقه است و حل اختلافات تهران و واشنگتن باید از مسیر مذاکره دنبال شود.

آنکارا همچنین می‌تواند از ارتباط خود با دیگر کشورهای منطقه برای ایجاد فشار دیپلماتیک در جهت جلوگیری از تشدید درگیری استفاده کند. از این رو، نقش ترکیه بیشتر در فراهم کردن زمینه سیاسی برای بازگشت به دیپلماسی و کاهش احتمال محاسبات اشتباه نظامی قابل ارزیابی است.