، ترکمنستان برای ایران صرفاً یک همسایه شمالی و شریک تجاری نیست؛ این کشور می‌تواند حلقه اتصال ایران به بازارهای آسیای مرکزی و یکی از مسیرهای دسترسی کشورهای محصور در خشکی منطقه به آب‌های آزاد باشد. هم‌زمان، برخورداری ترکمنستان از ذخایر قابل توجه گاز طبیعی، اهمیت این کشور را در معادلات انرژی ایران دوچندان می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که ناترازی گاز و محدودیت تأمین انرژی به یکی از چالش‌های جدی اقتصاد ایران تبدیل شده است.برهمین اساس سفر وزیرخارجه کشورمان به عشق‌آباد و دیدار با مقام‌های ترکمنستان را می‌توان در چارچوب تلاش برای فعال‌تر کردن ظرفیت‌های اقتصادی و منطقه‌ای دو کشور آن هم در شرایط تحریمی ایران ارزیابی کرد.

ترانزیت؛ ظرفیت راهبردی در همسایگی شمالی

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های همکاری با ترکمنستان، موقعیت جغرافیایی این کشور در مسیر ارتباطی آسیای مرکزی با ایران است. کشورهای محصور در خشکی مانند ازبکستان، تاجیکستان و خود ترکمنستان برای دسترسی به بازارهای جهانی و آب‌های آزاد به مسیرهای ترانزیتی مطمئن نیاز دارند. ایران با برخورداری از بنادر جنوبی در خلیج فارس و دریای عمان، می‌تواند بخشی از این نیاز را تأمین کند.

مسیر ریلی چین، قزاقستان، ترکمنستان و ایران یکی از ظرفیت‌های مهم این ارتباط است. این مسیر امکان انتقال کالا از شرق آسیا به ایران و از آنجا به بنادر جنوبی یا بازارهای داخلی را فراهم می‌کند. همچنین اتصال شبکه ریلی ایران به ترکمنستان از طریق مرز اینچه‌برون می‌تواند به توسعه مبادلات با کشورهای آسیای مرکزی کمک کند.

اهمیت این مسیر فقط به انتقال کالاهای چینی محدود نیست. ایران می‌تواند با تبدیل شدن به مسیر دسترسی کشورهای منطقه به آب‌های آزاد، از درآمدهای ترانزیتی بهره ببرد و جایگاه خود را در شبکه حمل‌ونقل اوراسیا تقویت کند. برای ترکمنستان نیز استفاده از مسیر ایران به معنای دسترسی به بازارهای گسترده‌تر و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود جغرافیایی است.

با این حال، برخورداری از موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی برای تبدیل شدن به یک مسیر مهم ترانزیتی کافی نیست. هزینه حمل‌ونقل، زمان عبور کالا، هماهنگی گمرکی، کیفیت زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای و ثبات مقررات از عواملی هستند برای که برای جذاب کردن این مسیر ضروری اند.

رقابت منطقه‌ای بر سر کریدورها

ایران برای تبدیل شدن به مسیر اصلی ارتباط آسیای مرکزی با آب‌های آزاد، با رقابت مسیرهای دیگر نیز روبه‌روست. کریدور میانی که از چین و آسیای مرکزی، از طریق دریای خزر و قفقاز به ترکیه و اروپا متصل می‌شود، در سال‌های اخیر مورد توجه کشورهای منطقه و بازیگران فرامنطقه‌ای قرار گرفته است.

در چنین شرایطی، ایران باید مزیت‌های مسیر جنوبی را به‌صورت عملی تقویت کند. نزدیکی جغرافیایی به برخی کشورهای آسیای مرکزی، دسترسی به بنادر جنوبی و امکان استفاده هم‌زمان از شبکه ریلی و جاده‌ای می‌تواند برای مسیر ایران مزیت ایجاد کند؛ اما تحقق این ظرفیت به سرمایه‌گذاری، تکمیل زیرساخت‌ها و توافق‌های پایدار با کشورهای همسایه وابسته است.

ترکمنستان در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا همکاری با این کشور می‌تواند مسیر دسترسی ایران به بازارهای آسیای مرکزی را تقویت کند و در عین حال، زمینه استفاده بیشتر کشورهای منطقه از ظرفیت‌های حمل‌ونقلی ایران را فراهم آورد.

گاز؛ مکمل مهم همکاری‌های اقتصادی

بعد دیگر روابط تهران و عشق‌آباد، همکاری در حوزه انرژی است. ترکمنستان از تولیدکنندگان مهم گاز طبیعی در منطقه به شمار می‌رود و نزدیکی جغرافیایی آن به استان‌های شمالی و شمال‌شرقی ایران، این کشور را به یکی از گزینه‌های قابل توجه برای تأمین گاز در این مناطق تبدیل می‌کند.

این موضوع در شرایط فعلی ایران اهمیت بیشتری دارد. افزایش مصرف داخلی، رشد تقاضای بخش خانگی در فصل سرد، نیاز نیروگاه‌ها و صنایع و محدودیت سرمایه‌گذاری در توسعه و نگهداری زیرساخت‌های تولید و انتقال، زمینه‌ساز ناترازی گاز شده است. آسیب دیدن بخشی از تأسیسات فرآورش گاز ایران در جریان چهل روزه نیز فشار بر شبکه تأمین را افزایش داده است.

در چنین وضعیتی، واردات گاز از ترکمنستان می‌تواند به‌ویژه برای مناطق شمالی و شمال‌شرقی کشور مفید باشد. تأمین بخشی از نیاز این مناطق از طریق واردات، می‌تواند فشار بر انتقال گاز از منابع جنوبی به شمال کشور را کاهش دهد و امکان مدیریت بهتر شبکه سراسری را فراهم کند. البته این واردات به‌تنهایی قادر به حل ناترازی ساختاری گاز ایران نیست و باید در کنار افزایش تولید، بهینه‌سازی مصرف و توسعه زیرساخت‌ها قرار گیرد.

تجربه همکاری دو کشور در زمینه سوآپ گاز نیز اهمیت دارد. ایران در سال ۲۰۲۱ توافقی سه‌جانبه با ترکمنستان و جمهوری آذربایجان امضا کرد که بر اساس آن، گاز ترکمنستان از مسیر ایران به جمهوری آذربایجان منتقل می‌شد. این سازوکار در سال ۲۰۲۲ عملیاتی شد، اما در ادامه با اختلاف‌ها و مشکلات اجرایی روبه‌رو شد. همچنین در سال ۲۰۲۴ توافقی برای انتقال سالانه تا ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان به عراق از مسیر ایران در قالب سوآپ مطرح شد؛ توافقی که ظرفیت تجاری و ترانزیتی ایران در حوزه انرژی را نشان می‌دهد، اما نباید حجم توافق‌شده را با میزان واقعی گاز تحویل‌شده یکسان دانست. از سوی دیگر، مذاکرات درباره سوآپ گاز روسیه از مسیر ایران نیز می‌تواند در صورت نهایی شدن، جایگاه کشور را در شبکه مبادلات انرژی منطقه تقویت کند.

ضرورت تبدیل توافق‌ها به همکاری پایدار

روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان با وجود ظرفیت‌های قابل توجه، همچنان با موانعی روبه‌روست. اختلاف‌های مالی گذشته در حوزه گاز، مشکلات پرداخت، محدودیت‌های بانکی و ضرورت هماهنگی در تعرفه‌ها و مقررات حمل‌ونقل از جمله عواملی هستند که می‌توانند مانع توسعه همکاری‌ها شوند.

بنابراین، گسترش روابط با عشق‌آباد نباید صرفاً به امضای توافق‌های جدید محدود بماند. ایجاد سازوکارهای مالی قابل اتکا، حل اختلاف‌های قراردادی، تسهیل تردد کامیون‌ها و قطارها، هماهنگی گمرکی و افزایش ظرفیت پایانه‌های مرزی، از اقداماتی هستند که می‌توانند همکاری دو کشور را از سطح اعلام آمادگی سیاسی به سطح مبادلات پایدار اقتصادی منتقل کنند.

در مجموع، ترکمنستان می‌تواند برای ایران هم مسیر گسترش حضور در بازارهای آسیای مرکزی باشد و هم شریک مهمی در مبادلات منطقه‌ای گاز. اهمیت این کشور در آن است که دو حوزه ترانزیت و انرژی را به یکدیگر پیوند می‌دهد. ایران با استفاده از این ظرفیت می‌تواند علاوه بر تقویت تجارت شمالی، از موقعیت خود در شبکه انتقال کالا و انرژی منطقه نیز بهره بیشتری ببرد. تحقق این هدف، بیش از هر چیز به استمرار همکاری‌های دوجانبه، رفع موانع اجرایی و تبدیل موقعیت جغرافیایی به مزیت اقتصادی واقعی وابسته است.

با توجه به این توصیفات، اهمیت سفر وزیرخارجه کشورمان به ترکمنستان در این بازه زمانی بیشتر مشخص می شود. ایران تحت فشار شدید اقتصادی از سوی دولت ترامپ است. محاصره دریایی و تلاش برای منزوی کردن کشور بخشی از راهبردهای آمریکاست. در این راستا ارتقا همکاری ها با همسایگان می تواند راهکاری برای کاهش فشارها و خنثی ها کردن سیاست های تحریمی واشنگتن باشد. در این رابطه کمک به تأمین نیازهای این کشورها راه را برای تقویت مناسبات تسهیل می کند. براین اساس به نظر می رسد سفر تیم اقتصادی و سیاسی همراه با عراقچی به ترکمنستان در این خصوص انجام گرفت.