، لبنان در روزهای اخیر بار دیگر به یکی از نقاط حساس معادلات امنیتی خاورمیانه تبدیل شده است؛ اما مسئله این بار فقط ادامه حملات اسرائیل در جنوب لبنان نیست. هم‌زمان سه روند در حال پیشروی است: اسرائیل به دنبال حفظ فشار نظامی و ایجاد ترتیبات امنیتی جدید در جنوب است، دولت لبنان بر گسترش حاکمیت ارتش و انحصار سلاح در دست دولت تأکید می‌کند و حزب‌الله همچنان با خلع سلاح خود مخالفت دارد. هم‌زمان، بیروت تلاش می‌کند از تبدیل لبنان به عرصه‌ای برای درگیری‌های منطقه‌ای جلوگیری کند و رابطه خود با تهران را نیز در قالب روابط دولت‌به‌دولت بازتعریف کند.

تازه‌ترین تحول سیاسی، دیدار مسعود پزشکیان و نواف سلام، نخست‌وزیر لبنان، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک بود. سلام در این دیدار تأکید کرد لبنان نمی‌خواهد به میدان جنگ‌های منطقه‌ای یا عرصه تبادل پیام میان بازیگران دیگر تبدیل شود و خواستار آغاز «فصل جدیدی» در روابط تهران و بیروت بر مبنای احترام به حاکمیت و استقلال دو کشور شد. او همچنین از ایران خواست در چارچوب روابط رسمی دولت‌ها، سفیر جدید خود در لبنان را معرفی کند.

اهمیت این موضع در شرایط فعلی آن است که دولت لبنان تلاش می‌کند میان رابطه تاریخی خود با ایران و مسئله نفوذ حزب‌الله از یک سو، و ضرورت تثبیت اقتدار نهادهای رسمی لبنان از سوی دیگر، تفکیک ایجاد کند. در همین چارچوب، دولت لبنان بر این موضع تأکید دارد تصمیم درباره جنگ و صلح و استفاده از سلاح باید در اختیار نهادهای رسمی کشور باشد.

در طرف دیگر، اسرائیل همچنان حضور نظامی خود را در بخش‌هایی از جنوب لبنان حفظ کرده و حملات هوایی و توپخانه‌ای نیز ادامه دارد. در همین راستا روز یکشنبه یک بالگرد آپاچی اسرائیلی منطقه‌ای تجاری در نزدیکی میفدون در جنوب لبنان را هدف قرار داد؛ حملات و گلوله‌باران اسرائیل در بخش‌هایی از جنوب لبنان در حالی ادامه دارد که چارچوب آتش‌بس مورد حمایت آمریکا همچنان مبنای مذاکرات میان بیروت و تل‌آویو است.

رئیس‌جمهور لبنان، جوزف عون، در روزهای گذشته بارها تأکید کرده است اجرای توافق و تثبیت امنیت جنوب بدون خروج نیروهای اسرائیلی از مناطق مورد مناقشه امکان‌پذیر نیست. او همچنین گفته اسرائیل با ادامه حملات و حفظ مواضع خود در خاک لبنان، اجرای چارچوب توافق را با مشکل مواجه کرده است. از نگاه بیروت، خروج اسرائیل، احترام به آتش‌بس و حل مسئله اسرای لبنانی، در کنار تقویت ارتش لبنان، عناصر لازم برای تثبیت حاکمیت دولت هستند.

در مقابل، مسئله خلع سلاح حزب‌الله همچنان یکی از اصلی‌ترین گره‌های سیاسی است. چارچوب توافق لبنان و اسرائیل که در ژوئن با میانجیگری آمریکا شکل گرفت، مسئله عقب‌نشینی اسرائیل را با اجرای تعهدات مربوط به خلع سلاح حزب‌الله پیوند داده است. حزب‌الله این چارچوب را نپذیرفته و موضع خود را بر این اساس قرار داده که ابتدا باید اشغال و حملات اسرائیل پایان یابد.

این اختلاف در در مراسم دومین سالگرد شهادت حسن نصرالله نیز بار دیگر آشکار شد. نعیم قاسم، دبیرکل حزب‌الله، در سخنرانی خود گفت اسرائیل نتوانسته این گروه را از بین ببرد و بر ادامه مسیر مقاومت تأکید کرد. گزارش‌ها از حضور هزاران نفر از هواداران حزب‌الله در مراسم جنوب بیروت حکایت داشت. قاسم همچنین بر این موضع تأکید کرد خروج اسرائیل از جنوب باید پیش از ورود به بحث خلع سلاح انجام شود.

بنابراین، مسئله اصلی لبنان در حال حاضر فقط این نیست که «حزب‌الله خلع سلاح می‌شود یا نه». مسئله بزرگ‌تر، ترتیب و هم‌زمانی چند اقدام است: آیا اسرائیل ابتدا از مواضع خود در جنوب عقب‌نشینی می‌کند؟ آیا ارتش لبنان می‌تواند در مناطق جنوبی مستقر شود و کنترل امنیتی را گسترش دهد؟ آیا حزب‌الله حاضر خواهد شد سلاح خود را در چارچوب یک توافق سیاسی گسترده‌تر به دولت واگذار کند؟ و آیا آمریکا و دیگر میانجی‌ها می‌توانند میان این مواضع متضاد یک چارچوب اجرایی ایجاد کنند؟

این وضعیت برای جمهوری اسلامی ایران نیز اهمیت دارد. تهران از یک سو همچنان روابط سیاسی و راهبردی خود با حزب‌الله را حفظ کرده و مقام‌های ایرانی در دومین سالگرد شهادت نصرالله از نقش او و جریان مقاومت تمجید کرده‌اند.

از سوی دیگر، گفت‌وگوی پزشکیان و نواف سلام نشان می‌دهد بیروت می‌خواهد رابطه با تهران را در سطح روابط رسمی دو دولت نیز تقویت و بازتعریف کند. این تفکیک برای لبنان اهمیت دارد؛ زیرا دولت این کشور هم‌زمان با درخواست از ایران برای روابط دولت‌به‌دولت، بر این موضع نیز تأکید می‌کند که لبنان نباید به عرصه درگیری میان ایران و اسرائیل یا دیگر بازیگران منطقه تبدیل شود. این موضع نشان‌دهنده تلاش بیروت برای کاهش هزینه‌های ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای است.

در همین حال، یک مسئله مهم دیگر نیز در حال نزدیک‌شدن است: آینده حضور بین‌المللی در جنوب لبنان. جوزف عون اخیراً اعلام کرده است لبنان آماده است پس از پایان مأموریت نیروهای یونیفل، درباره حضور نیروی یک کشور دیگر در جنوب برای کمک به ارتش لبنان گفت‌وگو کند. او گفته است چنین نیرویی می‌تواند در صورت توافق، به ارتش لبنان برای اعمال حاکمیت تا مرزهای بین‌المللی و اجرای قطعنامه ۱۷۰۱ کمک کند.

این موضوع نشان می‌دهد که بحث امنیت جنوب لبنان ممکن است به‌تدریج از الگوی قبلی یعنی حضور یونیفل در کنار ارتش لبنان به ترتیبی جدید منتقل شود. در چنین شرایطی، آینده حضور اسرائیل، توان ارتش لبنان، وضعیت سلاح حزب‌الله و نقش بازیگران خارجی به یک مجموعه به‌هم‌پیوسته تبدیل شده‌اند.

در مجموع، لبنان در شرایط فعلی با یک معادله چندلایه مواجه است. اسرائیل بر تهدید ناشی از حزب‌الله و ضرورت ترتیبات امنیتی در جنوب تأکید دارد؛ دولت لبنان خواهان خروج اسرائیل، تقویت ارتش و انحصار سلاح در اختیار دولت است؛ حزب‌الله خلع سلاح را پیش از حل مسئله حضور و حملات اسرائیل نمی‌پذیرد؛ و ایران نیز ضمن حفظ حمایت سیاسی از حزب‌الله، در سطح رسمی با دولت لبنان درباره روابط دوجانبه گفت‌وگو می‌کند.

به همین دلیل، سرنوشت لبنان در مرحله فعلی بیش از هر چیز به ترتیب حل چهار مسئله بستگی دارد: خروج اسرائیل از خاک لبنان، تثبیت حضور ارتش لبنان در جنوب، تعیین تکلیف سلاح حزب‌الله و ایجاد چارچوبی برای روابط لبنان با بازیگران منطقه‌ای، از جمله ایران. تا زمانی که این چهار موضوع به یک سازوکار مشترک نرسند، آتش‌بس موجود همچنان با خطر نقض و بازگشت درگیری روبه‌رو خواهد بود.