حبیب یزدانی؛ شاعر، نویسنده و پژوهشگر اردبیلی در گفت و گو با خبرگزاری موج  با بیان اینکه ایده نگارش این کتاب بیش از ۲۱ سال پیش در ذهنش شکل گرفت، اظهار کرد: نگارش کتاب دو تا سه سال پیش به پایان رسید، اما از ابتدا تلاش کردم اثری صرفاً تخیلی نباشد. هر بخش از داستان بر پایه ریشه‌های تاریخی، افسانه‌های بومی، یافته‌های باستان‌شناسی و منابع معتبر شکل گرفته است.

یزدانی افزود: کتاب «افسانه ارد و بیل» حاصل سال‌ها مطالعه و تحقیق بوده،در کتاب باباصفری (اردبیل در گذرگاه تاریخ) که تنها در دو خط به این افسانه پرداخته شده و نیز روایت‌های سینه‌به‌سینه پیران و سالخوردگان منطقه است. بسیاری از افسانه‌های محلی برخلاف تصور رایج ریشه در واقعیت‌های تاریخی دارند و تنها پوسته‌ای از تخیل بر آنها نشسته است.

وی ادامه داد: با کمی دقت به دو افسانه ماندگار سیمرغ عطار و هفت‌خوان رستم فردوسی در می‌یابیم که فرهنگ و ادبیات چقدر از این دو بهره جسته و ایران و ایرانی به ان می‌بالند هر چند هر دوی آنها از منظر علم نمی‌تواند وجود خارجی داشته باشد اما غنایی که این دو اثر به فرهنگ ما می‌دهد غیر قابل انکار است.

این پژوهشگر با اشاره به تمدن‌های کهن منطقه گفت: در کتاب به قوم اورارتو پرداخته‌ام؛ قومی که پیش از مادها امپراتوری تشکیل داده بودند و آثار تمدنی آنان هنوز در منطقه قابل ردیابی است. از منظر زمین‌شناسی نیز این فرضیه که بخش‌هایی از دشت اردبیل روزگاری زیر آب بوده، قابل بررسی و پذیرش است و صرفاً یک خیال‌پردازی نیست.

وی ادامه داد: بر اساس برخی مطالعات تا حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ سال پیش بخش‌هایی از شرق اردبیل پوشیده از آب بوده و محدوده فرودگاه فعلی و منطقه گوللو نیز دریاچه‌ای بزرگ محسوب می‌شده است. وقوع زلزله‌ها و تحولات طبیعی به تدریج چهره جغرافیایی منطقه را تغییر داده است.

سبلان روزگاری پوشیده از جنگل‌های انبوه بود

یزدانی با اشاره به شرایط طبیعی گذشته استان اردبیل اظهار کرد: اطراف سبلان در گذشته پوشیده از جنگل‌هایی انبوه و سردسیری شبیه جنگل‌های سیبری بود و این منطقه از نظر منابع آبی یکی از غنی‌ترین نقاط ایران محسوب می‌شد.

وی افزود: ناصرخسرو در سفرنامه خود از گوارایی آب اردبیل و ویژگی‌های مردم این شهر یاد کرده است. همچنین در بسیاری از سفرنامه‌های تاریخی آمده که به مرور زمان بخش عمده این جنگل‌ها توسط مردم بومی قطع و از طریق رودخانه‌ها برای مصارف مختلف به پایین دست منتقل و به تدریج نابود شده است.

نویسنده «افسانه ارد و بیل» با اشاره به جایگاه راهبردی اردبیل در طول تاریخ گفت: این منطقه همواره محل عبور و درگیری قدرت‌های بزرگ بوده است. در منابع تاریخی از لشکرکشی‌های متعدد، از جمله حرکت سپاهیان اسکندر مقدونی، نبردهای ایران و یونان و بعدها حملات مغول یاد شده است.

وی افزود: جنگل‌های انبوه منطقه بارها مانع پیشروی مهاجمان شده و در برخی منابع حتی به شکست سپاهیان در این نواحی اشاره شده است.

ریشه نام اردبیل در افسانه‌های کهن

یزدانی درباره عنوان کتاب خود گفت: «ارد و بیل» برگرفته از یکی از افسانه‌های کهن منطقه است. در این روایت، دو شخصیت اصلی به نام‌های «ارد» و «بیل» در کنار دریاچه‌ای زندگی می‌کنند و داستانی عاشقانه و تراژیک را رقم می‌زنند که در نهایت هر دو جان خود را از دست می‌دهند. این روایت در کنار دیگر افسانه‌های محلی همچون «دده»، «قیزقالا» و شخصیت‌های اسطوره‌ای منطقه، بخشی از هویت فرهنگی اردبیل را تشکیل می‌دهد.

وی با اشاره به پیشینه زیستی استان اردبیل گفت: در گذشته گونه‌های متنوعی از جانوران از جمله شیر، کرگدن و گوزن در منطقه زندگی می‌کردند. احتمالا نام شیروان‌دره‌سی نیز بی‌ارتباط با حضور شیرها در این منطقه نبوده و این موضوع در مطالعات تاریخی و زیست‌محیطی قابل پیگیری است.

افسانه‌ها ریشه هویت ملت‌ها هستند

این نویسنده با تأکید بر اهمیت اسطوره‌ها اظهار کرد: جوان امروز اگر گذشته، تاریخ و افسانه‌های سرزمین خود را نشناسد، ریشه‌های هویتی‌اش تضعیف می‌شود. افسانه‌ها صرفاً داستان نیستند؛ شکل روایت ممکن است تخیلی باشد، اما مغز و محتوای آنها بر واقعیت‌های تاریخی استوار است.

وی افزود: وجود دریاچه‌های قدیمی، انسان‌های نخستین، جانوران منقرض‌شده و تحولات طبیعی، همگی واقعیت‌های تاریخی هستند و نویسنده تنها آنها را در قالب داستان روایت می‌کند.

رمان  رسانه اثرگذار امروز است

یزدانی با بیان اینکه امروز رمان بیش از شعر بر مخاطب اثر می‌گذارد، گفت: شعر جایگاه ارزشمند خود را دارد، اما در دنیای امروز بسیاری از فیلم‌ها، سریال‌ها و حتی بازی‌های رایانه‌ای بر اساس رمان‌ها ساخته می‌شوند.

وی ادامه داد: آثار جهانی مانند «ارباب حلقه‌ها» نیز بر پایه اسطوره‌ها و منابع تاریخی شکل گرفته‌اند. ما هم ظرفیت خلق جهان‌های داستانی بزرگ را داریم، اما از این ظرفیت استفاده نکرده‌ایم.

شخصیت شاه اسماعیل ظرفیت ساخت آثار سینمایی جهانی را دارد

این پژوهشگر با اشاره به شخصیت تاریخی شاه اسماعیل صفوی اظهار کرد: شاه اسماعیل یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های تاریخ ایران است و صرف‌نظر از نگاه‌های مختلف تاریخی، نقش او در شکل‌گیری هویت سرزمینی ایران قابل انکار نیست.

وی افزود: اگر درباره شاه اسماعیل فیلم، سریال یا انیمیشن فاخر ساخته شود، می‌تواند به اثری ماندگار تبدیل شود، اما تولید چنین آثاری نیازمند بودجه، حمایت و سرمایه‌گذاری است.

نوجوانان ما قهرمانان خود را نمی‌شناسند

یزدانی با انتقاد از کم‌توجهی به ادبیات هویتی گفت: امروز نوجوانان شخصیت‌هایی مانند مرد عنکبوتی، بتمن و هری پاتر را بهتر از قهرمانان و اسطوره‌های سرزمین خود می‌شناسند، در حالی که بسیاری از این آثار نیز بر پایه تاریخ و اسطوره‌های ملت‌های دیگر شکل گرفته‌اند.

یزدانی گفت: افسانه ارد و بیل نیز قابلیت تبدیل به انیمیشن فاخر دارد اما باید اسپانسر و حامی مالی داشته باشد.

وی افزود: اگر ما روایت‌های جذاب و هنرمندانه از گذشته خود ارائه نکنیم، طبیعی است که نسل جدید با شخصیت‌های وارداتی ارتباط بیشتری برقرار کند.

این نویسنده درباره کتاب در دست تالیف خود که داستانی در خصوص تاریخ اردبیل است، گفت: در کتاب اخیر تلاش کردم از عصر سنگی، حدود ۲۵۰ هزار سال پیش، تا دوران معاصر، هر اتفاق مهم مرتبط با استان اردبیل را با استفاده از منابع تاریخی، مطالعات باستان‌شناسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و روایت‌های مردمی بررسی و در قالب رمان بازآفرینی کنم.

وی افزود: این کتاب نزدیک به ۶۰۰ صفحه در قطع وزیری است، تاکنون به چاپ دوم رسیده و حدود ۲۵ فصل دارد. معتقدم اگر مردم اردبیل این اثر را نخوانند، بخشی از شناخت هویت تاریخی خود را از دست خواهند داد.

مشکل اصلی؛ نبود حمایت فرهنگی

یزدانی در پایان با انتقاد از ضعف نظام توزیع و حمایت فرهنگی اظهار کرد: نویسنده زمانی موفق است که اثرش به دست مخاطب برسد. امروز مشکل تنها تولید کتاب نیست، بلکه نبود شبکه مناسب توزیع، معرفی و حمایت از آثار فرهنگی است.

وی گفت: بخشی از هزینه چاپ کتاب ارد و بیل با حمایت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی تأمین شد، اما بسیاری از دستگاه‌های فرهنگی هنوز به آثار هویتی توجه کافی ندارند.

وی در پایان گفت: علاقه‌مندم نسخه ترکی، کتاب صوتی و حتی پادکست این اثر تولید شود، اما اجرای این طرح‌ها نیازمند اسپانسر و حمایت مالی است و ایکاش در زمینه ‌های فرهنگی نیز خیّرینی بودند که به کمک نویسندگان می‌آمدند چون هزینه چاپ و نشر بسیار بالا و از عهده یک نویسنده خارج است.