، سفر نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر به واشنگتن دوشنبه (۱۸ آبان)، در شرایطی انجام شد که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا وارد مرحله حساسی شده و هم‌زمان نشانه‌هایی از احتمال ازسرگیری حملات نظامی آمریکا علیه ایران وجود داشت. این سفر را باید بخشی از تحرکات فشرده دیپلماتیک دوحه برای جلوگیری از بازگشت درگیری‌ها و نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن ارزیابی کرد؛ تحرکاتی که پس از رایزنی‌های اخیر مقام‌های قطری در تهران، اکنون به سطح گفت‌وگوی مستقیم با رئیس‌جمهور آمریکا رسیده است.

از تهران تا واشنگتن؛ مسیر دیپلماتیک نخست‌وزیر قطر

شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، هفته گذشته به تهران سفر کرد و در ادامه رایزنی‌های کشورش با مقام‌های ایرانی، روز دوشنبه در واشنگتن با مقام‌های ارشد دولت آمریکا ملاقات داشت. در برنامه رسمی کاخ سفید، دیدار دونالد ترامپ و نخست‌وزیر قطر در دفتر بیضی کاخ سفید و پشت درهای بسته برگزار شد. آل‌ثانی پیش از دیدار با ترامپ، با جی‌دی ونس نیز گفت‌وگو کرد. پس از پایان دیدارها، نخست‌وزیر قطر در شبکه اجتماعی ایکس از گفت‌وگوهای مثبت درباره دستیابی به توافق و برقراری صلح در منطقه ابراز خرسندی کرد.

پاریس؛ مقصد بعدی رایزنی‌های قطر

نکته مهم در تحولات این سفر آن است که فعالیت دیپلماتیک نخست‌وزیر قطر پس از دیدار با ترامپ متوقف نشد. وی روز سه شنبه (۱۹ آبان) به پاریس رفت و در حاشیه نشست وزیران خارجه گروه هفت با نمایندگان کشورهای اروپایی و همچنین عربستان سعودی درباره بحران ایران و پیامدهای منطقه‌ای آن گفت‌وگو کرد. در این رایزنی‌ها نمایندگانی از انگلیس، فرانسه، آلمان و ایتالیا حضور داشتند.

این تحول نشان می‌دهد قطر تلاش دارد موضوع ایران را از چارچوب مذاکرات دوجانبه تهران و واشنگتن فراتر ببرد و حمایت و همراهی بازیگران اروپایی و منطقه‌ای را نیز برای جلوگیری از تشدید بحران جلب کند.

به این ترتیب، سفر اخیر نخست‌وزیر قطر عملاً به یک تحرک دیپلماتیک چندمرحله‌ای تبدیل شد: ابتدا رایزنی با تهران، سپس گفت‌وگو با رئیس‌جمهور و معاون رئیس‌جمهور آمریکا و در ادامه انتقال موضوع به سطح رایزنی‌های اروپایی.

ایران؛ محور اصلی دیدار با ترامپ

لازم به ذکر ارتباط سفر وزیرخارجه قطر به آمریکا با موضوع ایران صرفاً یک گمانه‌زنی رسانه‌ای نیست. رویترز پیش از انجام دیدار، نقش قطر را در انتقال پیشنهادهای میان تهران و واشنگتن و تلاش برای کاهش اختلافات بر سر برنامه هسته‌ای ایران و شروط پایان جنگ برجسته کرده بود. همچنین خبرگزاری آسوشیتدپرس پس از این دیدار گزارش داد مقام‌های قطری در هفته گذشته پیشنهادهایی درباره برنامه هسته‌ای ایران ارائه کرده‌اند.

ترامپ نیز پس از ملاقات با نخست‌وزیر قطر، در اظهاراتی به‌صراحت از موضوع ایران سخن گفت و اعلام کرد گفت‌وگوهای مثبتی درباره پایان درگیری‌ها در جریان است.

قطر به دنبال چه توافقی است؟

برای درک اهداف دوحه باید به مواضع رسمی مقام‌های قطری در روزهای پیش از سفر توجه کرد. سخنگوی وزارت خارجه قطر، هفته گذشته اعلام کرده بود کشورش همچنان در تلاش است شکاف میان تهران و واشنگتن را از طریق تبادل پیشنهادها کاهش دهد. او همچنین تأکید کرده بود میانجی‌گری قطر و پاکستاندر اولویت قرار دارد و دو طرف در حال بررسی پیشنهادهای ارائه‌شده هستند.

بر اساس این مواضع و تحرکات بعدی دوحه، می‌توان سه هدف اصلی را برای سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن در نظر گرفت:

نخست، جلوگیری از بازگشت جنگ و متقاعد کردن دولت ترامپ به ادامه مسیر دیپلماتیک به جای ازسرگیری حملات گسترده نظامی.

دوم، انتقال دیدگاه‌ها و پیشنهادهای ایران به طرف آمریکایی و تلاش برای نزدیک کردن مواضع دو کشور درباره شرایط توقف درگیری‌ها.

سوم، حفظ نقش میانجی‌گرانه قطر در ترتیبات احتمالی آینده؛ نقشی که برای دوحه علاوه بر اهمیت دیپلماتیک، با ملاحظات امنیتی و اقتصادی نیز ارتباط مستقیم دارد.

اما با وجود تحرکات دیپلماتیک قطر، نباید دیدار نخست‌وزیر این کشور با ترامپ را به معنای نزدیک شدن قطعی دو طرف به توافق تلقی کرد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پیش از این دیدار اعلام کرده بود مذاکرات با ایران پیشرفت چندانی نداشته و دستیابی به توافق در آینده نزدیک قطعی نیست. او شروط ایران را غیرقابل قبول توصیف کرده بود.

از سوی دیگر، تهران برای ورود به مرحله مذاکرات هسته‌ای، مجموعه‌ای از شروط را مطرح کرده است؛ از جمله پایان محاصره دریایی، رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، جبران خسارات جنگ و پایان درگیری‌ها در جبهه‌های منطقه‌ای. در مقابل، دولت آمریکا همچنان بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و پذیرش چارچوب مورد نظر واشنگتن تأکید دارد.

بنابراین، مسئله فقط بر سر آغاز دوباره مذاکرات نیست، بلکه اختلاف اصلی به ترتیب اجرای تعهدات، تضمین‌های مورد مطالبه ایران و میزان امتیازدهی آمریکا بازمی‌گردد. در همین چارچوب، سفر آل‌ثانی را می‌توان تلاشی برای جلوگیری از بسته شدن پنجره دیپلماسی در شرایطی دانست که دو طرف همچنان فاصله قابل توجهی با یکدیگر دارند.

آیا سفر قطر نشانه تغییر محاسبات آمریکا است؟

یکی از مهم‌ترین نتایج قابل مشاهده این تحرک دیپلماتیک، اظهارات ترامپ پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر بود. او اعلام کرد که فعلاً قصد ندارد حملات نظامی جدیدی علیه ایران انجام دهد و ترجیح می‌دهد وضعیت موجود حفظ شود. البته نمی‌توان تمام این موضع‌گیری را صرفاً به رایزنی قطر نسبت داد؛ زیرا مجموعه‌ای از عوامل منطقه‌ای و داخلی آمریکا نیز در تصمیم‌گیری واشنگتن مؤثر است. با این حال، تأکید ترامپ بر درخواست کشورهای منطقه برای جلوگیری از حملات جدید، نشان می‌دهد نگرانی دولت‌های خلیج فارس از گسترش جنگ، به یکی از مؤلفه‌های مهم محاسبات کاخ سفید تبدیل شده است.

برای قطر، گسترش مجدد جنگ می‌تواند پیامدهای مستقیمی بر امنیت منطقه، مسیرهای انتقال انرژی، تجارت دریایی و ثبات اقتصادی داشته باشد. از این رو، دوحه نه‌تنها به دنبال پایان دادن به درگیری‌هاست، بلکه تلاش می‌کند جایگاه خود را به‌عنوان یکی از کانال‌های اصلی ارتباطی میان تهران و واشنگتن حفظ کند.

در مجموع، سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن را باید بخشی از تلاش هماهنگ میانجی‌ها برای جلوگیری از تشدید دوباره بحران و ایجاد زمینه برای توافقی مرحله‌ای ارزیابی کرد. با این حال، ادامه محاصره دریایی ایران، اختلاف بر سر شروط پایان جنگ و مواضع متعارض دو طرف درباره پرونده هسته‌ای نشان می‌دهد که هنوز نمی‌توان از دستیابی به توافق نهایی سخن گفت.