، نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا که روز سه شنبه برگزار شد، معادلات سیاسی واشنگتن را در آستانه دو سال پایانی ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ تغییر داد. دموکرات‌ها توانستند اکثریت هر دو مجلس کنگره، یعنی مجلس نمایندگان و سنا، را به دست آورند؛ نتیجه‌ای که نه‌تنها یک شکست انتخاباتی برای جمهوری‌خواهان و شخص ترامپ محسوب می‌شود، بلکه می‌تواند بر نحوه پیشبرد سیاست خارجی آمریکا، به‌ویژه در قبال ایران، تأثیر بگذارد.

بر اساس نتایج اعلام‌شده دموکرات‌ها در مجلس سنا دست‌کم ۵۴ کرسی در برابر ۴۴ کرسی جمهوری‌خواهان به دست آورده‌اند و در مجلس نمایندگان نیز با پیشتازی در شمارش آرا، اکثریت را تصاحب کرده‌اند.

این نتیجه در شرایطی رقم خورده که جنگ با ایران، افزایش هزینه‌های زندگی و نارضایتی از عملکرد دولت ترامپ از عوامل مهم تعیین‌کننده رأی‌دهندگان معرفی شده‌اند. بنابراین، نتیجه انتخابات را نمی‌توان صرفاً جابه‌جایی کرسی‌های پارلمانی دانست؛ این تحول حامل پیام سیاسی درباره هزینه‌های داخلی سیاست خارجی دولت ترامپ نیز هست.

چرا نتیجه انتخابات برای سیاست ایران اهمیت دارد؟

اهمیت پیروزی دموکرات‌ها در این است که ترامپ از این پس برای پیشبرد بخش مهمی از برنامه‌های داخلی و خارجی خود با کنگره‌ای روبه‌رو خواهد بود که اکثریت آن در اختیار حزب مخالف است. در دو سال گذشته، کنترل جمهوری‌خواهان بر هر دو مجلس، امکان همراهی بیشتر کنگره با تصمیم‌های دولت را فراهم کرده بود؛ اما از ژانویه ۲۰۲۷، (دو ماه آینده) دموکرات‌ها کنترل کمیته‌ها، دستور کار جلسات، ابزارهای نظارتی و بخش مهمی از روند تصویب بودجه را در دست خواهند گرفت. این تغییر می‌تواند به‌ویژه در پرونده ایران اثرگذار باشد؛ زیرا جنگ، هزینه‌های نظامی آمریکا، نحوه استفاده دولت از اختیارات رئیس‌جمهور و احتمال گسترش درگیری، موضوعاتی هستند که کنگره می‌تواند درباره آنها مطالبه‌گری کند.

دموکرات‌ها در جریان رقابت‌های انتخاباتی از عملکرد دولت ترامپ در جنگ با ایران انتقاد کرده‌اند و برخی از آنها خواستار پایان دادن به درگیری و محدود کردن اختیارات نظامی رئیس‌جمهور شده‌اند. با این حال، نباید از پیروزی آنها نتیجه گرفت که سیاست آمریکا در قبال ایران به‌طور خودکار تغییر خواهد کرد. رئیس‌جمهور آمریکا همچنان فرمانده کل نیروهای مسلح است و در حوزه دیپلماسی و تصمیم‌گیری‌های اجرایی، اختیارات گسترده‌ای دارد.

کنگره چه ابزارهایی برای محدود کردن ترامپ دارد؟

نخستین ابزار، نظارت و تحقیق درباره عملکرد دولت است. با در اختیار گرفتن کمیته‌های مجلس نمایندگان و سنا، دموکرات‌ها می‌توانند مقام‌های دولت، وزارت دفاع و دستگاه‌های اطلاعاتی را برای پاسخ‌گویی درباره تصمیم‌های مرتبط با جنگ، هزینه‌های نظامی، ارزیابی‌های اطلاعاتی و پیامدهای عملیات علیه ایران به جلسات استماع فرا بخوانند.

این جلسات می‌تواند جزئیات بیشتری درباره اهداف جنگ، هزینه‌های آن، میزان تحقق اهداف اعلام‌شده و ارزیابی دولت از پیامدهای منطقه‌ای درگیری آشکار کند. همچنین کمیته‌های کنگره می‌توانند اسناد و توضیحات بیشتری از دولت مطالبه کنند و فشار سیاسی بر کاخ سفید را افزایش دهند.

ابزار دوم، بودجه است. ادامه عملیات نظامی، تأمین تسلیحات، استقرار نیروها و پشتیبانی لجستیکی به منابع مالی نیاز دارد. کنگره در تصویب بودجه فدرال و تخصیص اعتبارات نقش اساسی دارد و می‌تواند با مخالفت با درخواست‌های مالی جدید دولت، هزینه سیاسی و اجرایی ادامه جنگ را افزایش دهد. البته این ابزار به معنای توقف فوری عملیات نظامی نیست؛ زیرا دولت ممکن است از اعتبارات مصوب قبلی یا اختیارات اجرایی موجود استفاده کند و اختلاف بر سر نحوه تخصیص بودجه نیز می‌تواند به یک مناقشه حقوقی و سیاسی تبدیل شود.

ابزار سوم، قانون اختیارات جنگی است. بر اساس قانون اختیارات جنگی مصوب ۱۹۷۳، رئیس‌جمهور باید در موارد مقرر کنگره را از اعزام نیرو به مخاصمه مطلع کند و ادامه برخی عملیات نظامی بدون مجوز کنگره با محدودیت زمانی روبه‌روست. این قانون در حالت کلی برای پایان دادن به عملیات نظامیِ فاقد مجوز، چارچوب زمانی ۶۰ روزه و امکان تمدید ۳۰ روزه برای خروج امن نیروها در نظر گرفته است. با این حال، تفسیر دولت‌ها از این قانون و حدود الزام‌آوری آن همواره محل اختلاف بوده است. بنابراین، دموکرات‌ها می‌توانند با طرح قطعنامه‌ها و پیگیری نظارتی، فشار برای محدود کردن عملیات علیه ایران را افزایش دهند، اما اجرای عملی این محدودیت‌ها قطعی و خودکار نیست.

چهارمین ابزار، قدرت سنا در تأیید انتصاب‌هاست. اکثریت جدید سنا می‌تواند روند تأیید برخی نامزدهای دولت ترامپ برای مناصب مهم، از جمله سفیران و مقام‌های ارشد، را کند یا متوقف کند. این موضوع به‌ویژه در تعیین چهره‌های مرتبط با سیاست خارجی و امنیت ملی اهمیت دارد.

آیا پیروزی دموکرات‌ها به معنای کاهش تحریم‌های ایران است؟

یکی از پرسش‌های مهم برای تهران این است که آیا تغییر اکثریت کنگره می‌تواند به کاهش فشار اقتصادی آمریکا منجر شود؟ پاسخ در کوتاه‌مدت چندان روشن و امیدوارکننده نیست. کنترل کنگره به دموکرات‌ها امکان می‌دهد درباره سیاست تحریمی دولت ترامپ موضع‌گیری کنند، طرح‌هایی برای تغییر یا محدودسازی برخی تحریم‌ها ارائه دهند و عملکرد دولت در اجرای آنها را زیر سؤال ببرند؛ اما این به معنای لغو خودکار تحریم‌ها نیست.

بخش مهمی از تحریم‌های آمریکا علیه ایران بر اساس قوانین مصوب کنگره برقرار شده‌اند و تغییر آنها نیازمند طی کردن روند قانون‌گذاری است. از سوی دیگر، دولت آمریکا نیز اختیارات اجرایی گسترده‌ای برای اعمال تحریم، صدور معافیت‌های محدود یا تغییر نحوه اجرای برخی محدودیت‌ها دارد. بنابراین، حتی اگر دموکرات‌ها خواهان تغییر در رویکرد تحریمی باشند، اختلاف با کاخ سفید و محدودیت‌های قانون‌گذاری می‌تواند مانع تبدیل این خواسته به سیاست عملی شود.

نکته مهم‌تر اینکه مخالفت دموکرات‌ها با جنگ لزوماً به معنای حمایت از کاهش تحریم‌ها یا پذیرش خواسته‌های ایران نیست. در ساختار سیاسی آمریکا، مخالفت با یک جنگ مشخص می‌تواند در کنار حمایت از فشار اقتصادی و محدودسازی برنامه هسته‌ای یا توان منطقه‌ای ایران قرار بگیرد. از این رو، نباید نتیجه انتخابات را به‌عنوان نشانه تغییر قطعی نگاه واشنگتن به جمهوری اسلامی تفسیر کرد.

آیا ترامپ برای توافق با ایران تحت فشار قرار می‌گیرد؟

یکی از پیامدهای احتمالی شکست جمهوری‌خواهان، افزایش فشار داخلی بر ترامپ برای پایان دادن به جنگ یا دست‌کم جلوگیری از گسترش آن است. جنگی که هزینه اقتصادی آن در قالب افزایش قیمت انرژی و فشار بر معیشت رأی‌دهندگان ظاهر شده، اکنون به یکی از نقاط آسیب‌پذیر دولت تبدیل شده است.

براین اساس پیروزی دموکرات‌ها می‌تواند دولت ترامپ را به سمت یافتن راه خروج دیپلماتیک از جنگ سوق دهد. دموکرات‌ها پس از آغاز به کار کنگره جدید می‌توانند با مخالفت با اعتبارات تکمیلی جنگ و تحقیق درباره تصمیم‌های دولت، فشار بر کاخ سفید را افزایش دهند.

در چنین شرایطی، ترامپ ممکن است برای کاهش هزینه‌های سیاسی جنگ، بیش از گذشته به مذاکره و دستیابی به توافقی قابل ارائه به افکار عمومی آمریکا نیاز پیدا کند. توافقی که بتواند به‌عنوان پایان دادن به یک درگیری پرهزینه معرفی شود، برای رئیس‌جمهوری که با شکست انتخاباتی روبه‌رو شده، می‌تواند دستاوردی سیاسی محسوب شود.

با این حال، این فقط یکی از سناریوهاست. ترامپ ممکن است به‌جای عقب‌نشینی، تلاش کند با افزایش فشار نظامی یا اقتصادی، دستاوردی سریع به دست آورد و شکست انتخاباتی را از موضوعات داخلی جدا کند. تضعیف موقعیت سیاسی رئیس‌جمهور الزاماً به معنای کاهش تمایل او به استفاده از قدرت نظامی نیست؛ حتی ممکن است در برخی شرایط، رفتار سیاست خارجی او را پیش‌بینی‌ناپذیرتر کند.

اختلاف داخلی دموکرات‌ها؛ مانع شکل‌گیری سیاست واحد

نکته دیگری که در تحلیل پیامدهای انتخابات باید در نظر گرفت، یکدست نبودن حزب دموکرات در موضوع ایران است. بخشی از نمایندگان این حزب با ادامه جنگ و استفاده گسترده از اختیارات نظامی رئیس‌جمهور مخالف‌اند؛ اما این مخالفت لزوماً به معنای توافق بر سر نحوه تعامل با تهران نیست.

برخی دموکرات‌ها ممکن است بر اولویت دیپلماسی و جلوگیری از جنگ تأکید کنند، در حالی که گروهی دیگر همچنان خواهان حفظ فشار بر ایران و تضمین‌های سخت‌گیرانه در هر توافق احتمالی باشند. افزون بر این، سیاست آمریکا در قبال اسرائیل و امنیت متحدان واشنگتن در منطقه نیز همچنان بر تصمیم‌گیری‌های کنگره اثر خواهد گذاشت.

بنابراین، اکثریت دموکرات‌ها به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که طرح‌های ضدجنگ یا پیشنهادهای مربوط به کاهش تحریم‌ها با حمایت همه اعضای این حزب همراه شود. حتی در صورت تصویب طرحی در کنگره، ترامپ می‌تواند آن را وتو کند؛ مگر اینکه مخالفان بتوانند اکثریت دوسوم در هر دو مجلس را برای بی‌اثر کردن وتو به دست آورند.

سه سناریو پیش روی روابط ایران و آمریکا

سناریوی نخست؛ تقویت مسیر دیپلماسی و توافق: در این حالت، فشار کنگره بر دولت ترامپ برای کنترل هزینه‌های جنگ و جلوگیری از تشدید درگیری افزایش می‌یابد. ترامپ نیز برای کاهش فشار سیاسی و اقتصادی، به سمت توافق یا دست‌کم تفاهمی برای توقف درگیری حرکت می‌کند. در این سناریو، ایران می‌تواند با تأکید بر هزینه‌های ادامه جنگ برای آمریکا، موضع خود را در مذاکرات تقویت کند؛ البته دستیابی به توافق همچنان به حل اختلاف‌های اساسی دو طرف وابسته خواهد بود.

سناریوی دوم؛ ادامه فشار اقتصادی همراه با مهار جنگ: ممکن است دموکرات‌ها با ادامه عملیات نظامی مخالفت کنند، اما با حفظ تحریم‌ها و فشار سیاسی علیه ایران موافق باشند. در این وضعیت، واشنگتن تلاش می‌کند بدون ورود به یک جنگ گسترده‌تر، از ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک برای وادار کردن تهران به پذیرش خواسته‌های خود استفاده کند. این سناریو می‌تواند به معنای کاهش احتمال تشدید نظامی، بدون تغییر اساسی در سیاست فشار حداکثری باشد.

سناریوی سوم؛ تشدید تنش در واکنش به محدودیت‌های داخلی: در این حالت، ترامپ برای نشان دادن اقتدار خود و جلوگیری از تبدیل شکست انتخاباتی به تضعیف جایگاه ریاست‌جمهوری، ممکن است رویکرد سخت‌گیرانه‌تری در قبال ایران اتخاذ کند. البته چنین تصمیمی هزینه‌های بیشتری برای دولت او خواهد داشت و می‌تواند اختلاف با کنگره را عمیق‌تر کند.