، ابوالفضل واحدی، معاون آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در نشست شورای دانشگاه شیراز با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی شیراز و نقش این شهر در تعاملات اجتماعی و همزیستی مسالمت‌آمیز، دانشگاه شیراز را یکی از سرمایه‌های ارزشمند علمی کشور دانست و هشتادمین سال تأسیس این دانشگاه را تبریک گفت.

وی با اشاره به دستاوردهای دانشگاه شیراز در تربیت دانش‌آموختگان متخصص، توسعه آموزش عالی و نقش‌آفرینی در عرصه‌های مختلف علمی و اجتماعی، بر اهمیت حفظ و تقویت ظرفیت‌های دانشگاه‌های بزرگ و باسابقه کشور تأکید کرد.

معاون آموزشی وزارت علوم با اشاره به تجربه‌های اخیر کشور در شرایط جنگی، از نقش دانشگاه‌ها در تداوم فعالیت‌های علمی و فناورانه و کمک به تاب‌آوری کشور قدردانی کرد و یادآور شد که آموزش عالی، علاوه‌بر جایگاه علمی و آموزشی خود، یکی از پشتوانه‌های راهبردی کشور در مواجهه با بحران‌هاست.

وی با اشاره به ضرورت روشن نگه‌داشتن چراغ علم و دانش در شرایط دشوار، بر لزوم بهره‌گیری از ظرفیت‌های فردی و خرد جمعی نخبگان برای پیشرفت علمی کشور تأکید کرد.

واحدی با تشریح وضعیت آموزش عالی کشور، شتاب تحولات علمی و فناورانه را عاملی تعیین‌کننده در ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و شیوه‌های آموزشی دانست و تأکید کرد: آموزش عالی در نقطه عطف تصمیم‌گیری قرار دارد؛ نقطه‌ای که در آن، ادامه مسیرهای گذشته بدون توجه به تغییرات جمعیتی، فناوری و نیازهای جامعه نمی‌تواند پاسخ‌گوی انتظارات آینده باشد.

وی در تشریح این موضوع اظهار کرد: آموزش عالی یکی از سرمایه‌های راهبردی کشور و از دستاوردهای قابل عرضه آن است؛ از این‌رو، صیانت از این سرمایه و ارتقای کیفیت عملکرد آن باید در کانون توجه سیاست‌گذاران قرار گیرد.

معاون آموزشی وزارت علوم با اشاره به گسترش فناوری‌های نوین آموزشی، ازجمله هوش مصنوعی، یادگیری شخصی‌سازی‌شده، آموزش ترکیبی، واقعیت افزوده و مجازی و شیوه‌های نوین ارزیابی، بر ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی آموزش تأکید کرد.

به گفته وی، دانشگاه‌ها در شرایط جدید باید از آموزش صرفاً محتوامحور فاصله بگیرند و به سمت الگوهایی حرکت کنند که در آن‌ها یادگیری، توانمندی عملی، مهارت‌آموزی و پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی جامعه جایگاه محوری داشته باشد.

واحدی با اشاره به آمار آموزش عالی در مردادماه ۱۴۰۵، گستردگی این نظام را نشان‌دهنده اهمیت و درعین‌حال پیچیدگی سیاست‌گذاری در این حوزه دانست. براساس آمار ارائه‌شده در نشست، شمار دانشجویان کشور در مجموعه دستگاه‌های آموزشی مورد بررسی، با احتساب دانشگاه آزاد اسلامی، حدود ۳میلیون و ۵۰۳ هزار نفر و تعداد اعضای هیئت‌علمی تمام‌وقت حدود ۷۸ هزار نفر اعلام شد.

وی در ادامه، فرسودگی تجهیزات، محدودیت منابع و تغییر پارادایم در آموزش عالی را از جمله مسائلی دانست که ضرورت درنظر گرفتن رویکردهای جدید در مدیریت دانشگاه‌ها را برجسته می‌کنند.

معاون آموزشی وزارت علوم در بخش دیگری از سخنان خود به روند کاهشی شمار داوطلبان ورود به آموزش عالی و تغییر ترکیب داوطلبان در گروه‌های آزمایشی مختلف اشاره کرد.

واحدی افزود: شمار کل داوطلبان کنکور سراسری از حدود یک میلیون و ۳۰۷ هزار نفر در سال ۱۳۹۰ به حدود ۹۸۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است. در همین بازه، نسبت داوطلبان گروه‌های آزمایشی نیز تغییر کرده و این تحولات، ضرورت بازنگری در ظرفیت‌ها و سیاست‌های پذیرش دانشجو را بیش از گذشته مطرح می‌کند.

واحدی با ترسیم زنجیره‌ای از پیامدهای احتمالی افت کیفیت ورودی‌ها، نقص در یادگیری، تداوم ضعف پایه‌های علمی و کاهش کیفیت خروجی‌های دانشگاهی را از مسائلی دانست که در صورت بی‌توجهی می‌توانند آینده صنعت و حتی امنیت کشور را تحت تأثیر قرار دهند.

وی گفت: از این منظر، ارتقای کیفیت آموزش عالی را نمی‌توان صرفاً به اصلاح چند درس یا تغییر شیوه امتحان محدود کرد؛ بلکه این هدف به توجه هم‌زمان به کیفیت آموزش در مراحل پیشین، توانمندی دانشجویان ورودی، روش‌های تدریس، نظام ارزیابی و میزان تسلط دانش‌آموختگان بر شایستگی‌های موردنیاز جامعه وابسته است.

از آموزش محتوامحور تا یادگیری شایستگی‌محور

واحدی در تشریح رویکرد موردنظر وزارت علوم، پرسش‌محوری آموزش عالی را چگونگی حرکت به سمت نظامی هوشمندتر، مهارت‌محورتر، مأموریت‌گرا و پاسخ‌گوتر عنوان کرد.

وی با تأکید بر اینکه تحول آموزشی باید فراتر از تغییرات مقطعی و پراکنده باشد، بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های آموزش و حرکت از انتقال صرف محتوا به سمت کسب شایستگی و توانمندی عملی تأکید کرد.

براساس محورهای مطرح‌شده در ارائه معاون آموزشی وزارت علوم، تحقق این تحول در چند مسیر مکمل دنبال می‌شود:

۱. آموزش هوشمند و داده‌محور: تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، توسعه آموزش شخصی‌سازی‌شده، تدوین استانداردهای کلاس ترکیبی هوشمند و بهره‌گیری از آموزش الکترونیکی در کنار آموزش حضوری. ۲. آموزش مهارت‌محور و اشتغال‌پذیر: به‌روزرسانی برنامه‌های درسی، تقویت آموزش‌های مهارتی و افزایش توانایی دانشجویان برای به‌کارگیری آموخته‌های خود در محیط واقعی کار؛ ۳.آموزش مأموریت‌گرا و پاسخ‌گو: حمایت از رشته‌های آینده‌ساز، مزیت‌آفرین و راهبردی، پشتیبانی از استعدادهای درخشان و سامان‌دهی مؤسسات آموزش عالی بر مبنای آمایش آموزش عالی؛ ۴. ارتقای کیفیت و اعتباربخشی: استقرار نظام اعتباربخشی، تقویت مراکز توسعه و تعالی آموزش و فراهم‌کردن زمینه ارزیابی و بهبود مستمر کیفیت آموزشی. ۵. تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری: درنظرگرفتن تصمیم‌های متناسب با شرایط، تقویت توان مقابله با بحران‌ها، توسعه مدیریت استانی آموزش عالی و برنامه‌ریزی برای تداوم آموزش در شرایط جنگ و پساجنگ.

معاون آموزشی وزارت علوم همچنین بر اهمیت حکمرانی یکپارچه و عبور از مدیریت بخشی تأکید کرد؛ رویکردی که می‌تواند هماهنگی میان سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی آموزشی، ارزیابی کیفیت و مأموریت‌های دانشگاه‌ها را تقویت کند.

تجربه جنگ‌های اخیر، نقش راهبردی دانشگاه‌ها را آشکار کرد

علیرضا افشاری‌فر، رئیس دانشگاه شیراز، نیز در این نشست با اشاره به تجربه وقوع جنگ‌های اخیر در کشور، بر نقش دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در پشتیبانی علمی و فناورانه از کشور تأکید کرد.

وی اظهار کرد: در جنگ‌های اخیر، نقش پررنگ آموزش عالی در سطح کشور بیش از گذشته نمایان شد. پیش‌از این، ممکن بود برخی مسئولان و دستگاه‌ها شناخت کاملی از ظرفیت دانشگاه‌ها و نقش آن‌ها در تأمین نیازهای کشور نداشته باشند؛ اما تجربه‌های اخیر نشان داد که بدون فناوری‌ها و نوآوری‌های توسعه‌ یافته در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، دفاع از کشور با دشواری‌های جدی مواجه می‌شد.

رئیس دانشگاه شیراز با تأکید بر ضرورت استمرار حمایت از دانشگاه‌ها افزود: ظرفیت علمی و فناورانه دانشگاه‌ها باید به‌عنوان سرمایه‌ای ملی مورد توجه قرار گیرد و زمینه استفاده مؤثر از این ظرفیت در بخش‌های مختلف کشور فراهم شود.

وی با اشاره به افزایش ارتباط دستگاه‌ها و نهادهای مختلف با دانشگاه‌ها برای بهره‌گیری از توان تخصصی اعضای هیئت‌ علمی و پژوهشگران، تأکید کرد و گفت: در شرایط جدید، آموزش عالی می‌تواند به‌عنوان کنشگری مهم در سطح ملی ایفای نقش کند و در کنار مأموریت‌های آموزشی و پژوهشی خود، در حل مسائل جامعه نیز حضوری فعال داشته باشد.

افشاری‌فر در ادامه، کاهش شمار دانشجویان ورودی، تعدد و پراکندگی مراکز آموزش عالی و محدودیت منابع مالی را از چالش‌های مهم دانشگاه‌ها برشمرد و گفت: توسعه آموزش و حفظ کیفیت فعالیت‌های دانشگاهی، بدون برخورداری از منابع مالی کافی و پایدار، با دشواری همراه خواهد بود.

وی با اشاره به ضرورت تنوع‌بخشی به منابع درآمدی دانشگاه‌ها، حرکت به سمت منابع مالی پایدار، بهره‌گیری از ظرفیت مولدسازی و پیگیری فعالیت‌های بنیاد حامیان و مشارکت خیرین را از راهکارهای قابل‌پیگیری در این زمینه دانست.

رئیس دانشگاه شیراز همچنین بر ضرورت تدوین برنامه‌ای تحولی برای وزارت علوم تأکید کرد و افزود: در کنار مرجعیت علمی و تربیت نیروی انسانی متخصص، انتظار می‌رود دانشگاه‌ها در حل مسائل جامعه نیز نقش‌آفرینی کنند. تحقق این مأموریت، مستلزم آن است که موانع و دغدغه‌های پیش‌روی دانشگاه‌ها تا حد امکان برطرف شود تا اعضای هیئت‌علمی و پژوهشگران بتوانند با تمرکز و فراغ بال بیشتری به مسائل علمی و نیازهای کشور بپردازند.

ارائه دیدگاه‌های اعضای شورای دانشگاه شیراز برای تحول در آموزش عالی

در بخش دیگری از نشست، رؤسای دانشکده‌های دانشگاه شیراز دیدگاه‌ها و پیشنهادهای خود را درباره بهبود کیفیت آموزش و رفع موانع فعالیت دانشگاه‌ها مطرح کردند.

به‌روزرسانی برنامه‌های درسی، بازنگری در شیوه‌های امتحان‌گیری و ارزشیابی، آموزش اعضای هیئت‌علمی در زمینه روش‌های نوین تدریس و بهره‌گیری از فناوری‌های جدید آموزشی، از جمله محورهای مورد تأکید حاضران بود. یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده در این نشست، طراحی و توسعه دستیار هوش مصنوعی برای کمک به فرایند آموزش دانشگاهی بود. دانشگاه شیراز در همین زمینه آمادگی خود را برای طراحی و اجرای آزمایشی این دستیار به‌عنوان یک طرح پایلوت اعلام کرد. این پیشنهاد در امتداد ضرورت حرکت به سوی آموزش هوشمند و شخصی‌سازی‌شده مطرح شد؛ رویکردی که می‌تواند با بهره‌گیری هدفمند از فناوری‌های نوین، به بهبود فرایند یاددهی و یادگیری کمک کند. 

وضعیت معیشت اعضای هیئت‌علمی، کمبود و فرسودگی تجهیزات آموزشی و آزمایشگاهی، ضرورت تقویت استقلال دانشگاه‌ها و توانمندسازی اعضای هیئت‌علمی از دیگر موضوعات مطرح‌شده از سوی رؤسای دانشکده‌ها بود.

حاضران همچنین با اشاره به برخی ناهماهنگی‌ها و تناقض‌های موجود در آیین‌نامه‌های وزارت علوم، بر ضرورت بازنگری در مقررات و ایجاد هماهنگی بیشتر در دستورالعمل‌های مرتبط با فعالیت دانشگاه‌ها تأکید کردند.

لزوم گسترش همکاری وزارت علوم با سایر وزارتخانه‌ها، به‌ویژه وزارت آموزش‌وپرورش، اجرای مؤثر طرح آمایش آموزش عالی و بررسی رشته‌های موازی در وزارتخانه‌های علوم و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با هدف سامان‌دهی ظرفیت‌ها و جلوگیری از موازی‌کاری نیز از دیگر پیشنهادهای مطرح‌شده در این نشست بود.

هم‌افزایی وزارت علوم و دانشگاه‌ها برای آینده آموزش عالی

نشست شورای دانشگاه شیراز با معاون آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، فرصتی برای بررسی مسائل آموزش عالی و طرح دیدگاه‌های دانشگاهیان درباره مسیر پیش‌روی دانشگاه‌ها فراهم کرد.

محورهای مطرح‌شده در این نشست نشان داد که ارتقای کیفیت آموزش، تحول در شیوه‌های یاددهی و یادگیری، توجه به مهارت و اشتغال‌پذیری دانش‌آموختگان، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، تأمین منابع مالی پایدار و تقویت تاب‌آوری دانشگاه‌ها، از موضوعات مهم در مسیر تحول آموزش عالی کشور به شمار می‌روند.

در این میان، دانشگاه شیراز با تکیه بر ظرفیت علمی و تخصصی خود، آمادگی دارد در زمینه‌هایی همچون توسعه دستیار هوش مصنوعی در آموزش و به‌کارگیری روش‌های نوین آموزشی، در مسیر تحقق اهداف تحول آموزش عالی مشارکت کند.