، مصطفی رجبی مشهدی در دوازدهمین کنفرانس بین‌المللی مهندسی صنایع و سیستم‌ها که در دانشکده مهندسی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد با اشاره به اینکه شمار ایستگاه‌های شارژ برقی خودرو و شارژ در منزل به‌شدت رو به افزایش است که خود پیچیدگی‌های جدیدی را به سیستم تحمیل می‌کند و مصرف انرژی را افزایش می‌دهد، اظهار کرد: از سوی دیگر، خودروهایی که به شبکه متصل هستند، قابلیت دوسویه دارند؛ هم می‌توانند از شبکه برق دریافت کنند و هم به آن تزریق نمایند. این رویکرد که به‌عنوان نگاه سیال و هوشمند به شبکه تعریف شده، با افزودن برنامه‌های ذخیره‌ساز و نیز اضافه‌شدن یک مگاوات‌ساعت جدید به ظرفیت ذخیره‌سازی، در دستور کار قرار گرفته است.

وی افزود: رشد استفاده از این فناوری‌ها و عدم‌قطعیت‌های ناشی از آن، موضوعی اساسی در صنعت برق ایجاد کرده است. هرچند این تغییرات برای بخش سوخت نیز منافعی به همراه دارد، اما عدم‌قطعیت در مقیاس بزرگ می‌تواند چالش‌ها و مشکلات جدی را برای شبکه به دنبال داشته باشد. یکی از چالش‌های اصلی که سال گذشته با آن مواجه بودیم و امسال نیز تشدید خواهد شد، کاهش شدید تولید نیروگاه‌های تجدیدپذیر در ساعات ۱۵ تا ۱۷ است؛ دقیقاً همان ساعتی که مصرف به حداکثر خود می‌رسد. رشد قابل‌توجه مصرف در این بازه، ضرورت توجه به سایر منابع یا روش‌های جایگزین را دوچندان می‌کند.

معاون برق و انرژی وزارت نیرو با تاکید بر اینکه تلاش برای برقراری تعادل دوسویه در شبکه تا حدی به نتیجه رسیده است، تصریح کرد: اکنون می‌توان گفت که برای برخی از مشترکان، امکان تأمین برق به‌صورت نزدیک به خط یا غیرمتمرکز فراهم شده است. در حال حاضر، برخی مشترکان نیروگاه‌های بزرگ دارند و برق تزریق می‌کنند و برخی دیگر نیز از شبکه برداشت می‌نمایند. تابلوهای پیش‌بینی‌شده برای این مشترکان نشان می‌دهد که تغییرات جدی در ابعاد اقتصادی و فنی شبکه در حال رخ دادن است.

رجبی مشهدی خاطرنشان کرد: چالش‌های اساسی صنعت برق در دو مقطع زمانی بسیار نزدیک به هم، یعنی تابستان و زمستان، خود را نشان می‌دهند. در تابستان، میزان سرمایه‌گذاری پاسخگوی تقاضا نیست و این ناترازی از طریق اعمال خاموشی مشترکان عمومی جبران می‌شود. در بخش سوخت نیز با توجه به وقایع اخیر در جزیرهٔ مربوط به میادین گازی و پالایشگاه‌ها، شرایط دشوارتر شده و پیش‌بینی می‌شود زمستان سختی در این حوزه پیش رو باشد.

وی با بیان اینکه در پیش‌بینی‌های جدید، به‌جای تمرکز صرف بر مصرف فصلی و ماهانه، دو متغیر دیگر نیز افزوده شده است، عنوان کرد: یکی میزان تابش خورشید و نزدیکی تولید به قدرت عملی نیروگاه‌های خورشیدی، و دیگری گاز در زمستان که تحت تأثیر دما قرار دارد. تغییر دما بر مصرف گاز مشترکان خانگی، تجاری و مشترکان شرکت ملی گاز ایران تأثیر می‌گذارد و به‌تبع آن، گاز تحمیلی به نیروگاه‌ها نیز تغییر می‌کند. بنابراین، مسئله‌ای پیچیده در حوزهٔ تخصیص سوخت شکل گرفته است.

معاون برق و انرژی وزارت نیرو ادامه داد: در سطح منطقه‌ای نیز باید برای هر منطقه مشخص شود که چه مقدار و با چه نوع حامل انرژی، برق تأمین شود. این مسئله به‌دلیل پیچیدگی‌های لجستیکی، از جمله تعیین مسیر کامیون‌های حمل سوخت و هماهنگی با شبکهٔ توزیع برق، بسیار دشوار است. همچنین دو حادثهٔ بزرگ نوسان الکتریکی بین شبکه‌های شمال‌غرب و جنوب‌شرق کشور رخ داده که نشان‌دهندهٔ اهمیت پایش لحظه‌ای و استفاده از سامانه‌های داده‌محور است.

رجبی مشهدی با اشاره به اینکه استفاده از داده‌های نمونه‌برداری فراوان و شاخص‌های تعریف‌شده در مرکز ملی سیستم، می‌تواند به پیش‌بینی و جلوگیری از نوسانات شدید توان کمک کند، عنوان کرد: گاهی بر روی یک خط انتقال، نوسانات لحظه‌ای تا ۶۰۰ مگاوات تجربه می‌شود که نیروگاه را مجبور به تغییر مداوم وضعیت می‌کند. این موضوع نیز بر پیچیدگی‌های پیش‌بینی تقاضا افزوده است.

وی گفت: روش مرسوم پیش‌بینی تقاضا بر اساس رفتار مصرف‌کنندگان و دما همچنان کاربرد دارد، اما دسترسی آسان‌تر به کنترل وسایل سرمایشی باعث شده است که مصرف‌کنندگان بتوانند مصرف خود را در لحظه افزایش یا کاهش دهند. این امر تأثیر دما بر میزان تقاضا را پیچیده‌تر کرده است. در مجموع، باید با در نظر گرفتن مؤلفه‌های جدید، تغییرات رخ‌داده و محدودیت‌های موجود، راه‌کارهایی برای استفادهٔ بهینه از دارایی‌ها ارائه شود.

معاون برق و انرژی وزارت نیرو با تاکید بر اینکه در شرایط عادی، سیستم با در نظر گرفتن ذخیره‌ای به اندازهٔ بزرگترین واحد یا درصدی از بار، آمادهٔ جبران حوادث احتمالی است، تصریح کرد: اما در شرایط ناترازی، محاسبات دقیق‌تری لازم است و گاهی مجبور به کاهش فرکانس پیش از رسیدن به عملکرد مطلوب می‌شویم. امسال و سال گذشته، چندین نوبت این وضعیت تجربه شده است. همچنین شناسایی مصرف‌های غیرمجاز که از حدود شش سال پیش با مقادیر کم آغاز شده و اکنون به حدود ۳ هزار مورد در شبکه رسیده، از چالش‌های جدی است.

رجبی مشهدی افزود: این مصرف‌های غیرمجاز از فیوزهای غیراستاندارد و خام‌سوزی گرفته تا پر شدن بار ترانسفورماتورها را شامل می‌شود که نیازمند سامانه‌های قوی‌تر و بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای شناسایی است. هرچند صنعت نفت نیز در این مسیر تلاش می‌کند، اما سودآوری بالا باعث می‌شود متخلفان همواره گام‌های جلوتری بردارند. تاکنون حدود بیست‌وپنج درصد از این موارد شناسایی شده و قوانین بازدارنده نیز در مجلس در دست پیگیری است.

وی با بیان اینکه شبکه برق کشور سرمایه‌گذاری سنگینی را پشت سر گذاشته و با بزرگ‌تر شدن آن، چالش‌های جدیدی در بخش تولید، عرضه، مصرف و انتقال رخ نموده است، عنوان کرد: نیازمندیم ضمن صیانت از دارایی‌های فیزیکی، حداکثر استفاده را از آنها ببریم. اما ضرورت تحول از آنجا ناشی می‌شود که حدود سی درصد از نیروگاه‌ها و شبکه، عمر مفید خود را سپری کرده‌اند. 

معاون برق و انرژی وزارت نیرو خاطرنشان کرد: هرچند عمر مفید در ایران سی سال در نظر گرفته می‌شود، اما در کشورهای مختلف با افزایش سن بهره‌برداری، این دوره را به تعویق می‌اندازند. فرسودگی در کلان‌شهرها که مراکز اصلی مصرف هستند، بیشترین چالش را ایجاد کرده و امکان توسعه با استفاده از کابل‌های زیرزمینی به‌دلیل تداخل با تأسیسات شهری مانند مترو، گاز، آب و مخابرات بسیار دشوار است. از این رو، روی آوردن به تأمین برق محلی، به‌ویژه از طریق نیروگاه‌های خورشیدی، در دستور کار قرار گرفته است.

رجبی مشهدی با اشاره به اینکه محدودیت منابع، مهم‌ترین چالش اقتصادی صنعت برق است، عنوان کرد: باید از دارایی‌های موجود بهترین بهره‌برداری صورت گیرد. رویکرد مبتنی بر مدیریت بهتر داشته‌ها جایگزین توسعه‌های گسترده شده است. همچنین پراکندگی داده‌ها در سامانه‌های مختلف شرکت‌های گوناگون، ضرورت ایجاد دریاچهٔ دادهٔ یکپارچه را افزایش داده است تا در تصمیم‌سازی‌ها و تجربه‌محوری مؤثر واقع شود.

وی گفت: هوشمندسازی صرفاً به نصب کنتورهای هوشمند و جمع‌آوری داده خلاصه نمی‌شود، بلکه باید به تصمیمات مدیریتی در بخش‌های مختلف منجر گردد. تجربهٔ موفق ایران در مدیریت مصرف بخش اداری با نصب موتورهای هوشمند، دستورالعمل‌های مشخص و کاهش ۳۰ درصدی مصرف در ساعات کاری، پس از آن در برخی کشورهای دیگر نیز مورد استفاده قرار گرفت. همچنین استفاده از اینترنت اشیاء برای خاموش‌کردن تجهیزات سرمایشی پس از ساعت کار، نمونه‌ای از اقدامات مؤثر بوده است.

معاون برق و انرژی وزارت نیرو با تاکید بر اینکه در حوزهٔ تصمیم‌گیری داده‌محور، پیش از این تنها چند صنعت کلیدی توسط مرکز ملی مدیریت می‌شدند، تصریح کرد: اما اکنون بیش از هزار صنعت انرژی‌بر در گروه‌های مختلف از جمله سیمان، آلومینیوم، صنایع بزرگ، شهرک‌های صنعتی و متروها، برای مدیریت پیک بار هماهنگ شده‌اند. جالب آنکه از روی مصرف برق می‌توان رشد اقتصادی را پیش‌بینی کرد؛ چراکه فعالیت کارخانجات در سامانهٔ اندازه‌گیری انرژی قابل پایش است و این داده‌ها به تصمیم‌گیری کلان در زمینهٔ تأمین انرژی و کاهش هدررفت کمک شایانی می‌کنند.

رجبی مشهدی ادامه داد: در حوزهٔ نگهداری و تعمیرات، رویکرد از قراردادهای مبتنی بر ساعت کار مشخص، به مدیریت لحظه‌ای و پیش‌بینی‌پذیر تغییر یافته است. دوره‌های تعمیراتی که قبلاً ۱۲۰ روزه بودند، اکنون گاهی به کمتر از شصت روز کاهش یافته و استفاده از سنسورهای جدید و تجهیزات هوشمند، امکان پیش‌بینی خرابی را فراهم کرده است. همچنین با استفاده از اطلاعات جغرافیایی و الگوهای جدید، امکان ارائهٔ خدمات از راه دور و بازگرداندن تجهیزات از رده‌خارج‌شده به چرخه، تا حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش هزینهٔ سرمایه‌گذاری را به همراه داشته است.