، یکی از اتفاقاتی که در منطقه در نتیجه حمله آمریکا به ایران رخ داد، کاهش صادرات نفت و مشتقات نفتی کشورهای حوزه خلیج فارس به دلیل تنش آمیز شدن اوضاع بود. در همین راستا

قبل از جنگ ۴۰ روزه، صادرات روزانه عراق حدود ۳.۳ تا ۳.۵ میلیون بشکه بود (معادل حدود ۱۰۰ تا ۱۰۵ میلیون بشکه در ماه). پس از اعمال محدودیت ها در تنگه هرمز این رقم هر ماه کاهش یافت و ماه پنجم سال جاری میلادی به ۹۸ هزار بشکه در روز رسید که مؤید کاهش بیش از ۹۵ درصدی صادرات نفتی عراق بود. اما با آرام شدن فضا در ماه جاری طبق اعلام وزارت نفت عراق، صادرات به ۱.۵ تا ۱.۷ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است.

با این حال هنوز با مزیان قبل از جنگ فاصله معناداری دارد. زیان درآمدی ناشی از این شرایط بین ۴۰ تا ۴۵ میلیارد دلار اعلام شده است. نکته مهم آنکه هنوز وضعیت سیاسی و نظامی خلیج فارس به ثبات نرسیده و همین مسئله موجب نگرانی کشورهای این حوزه شده است. در این رابطه وزیر نفت عراق اعلام کرد بغداد در حال رایزنی با تهران برای ایجاد ترتیباتی به‌منظور تسهیل عبور نفتکش‌های عراقی از تنگه هرمز است. این گفت‌وگوها که هنوز به مرحله اجرای عملی نرسیده، بخشی از تلاش‌های عراق برای تضمین تداوم صادرات نفت و کاهش آسیب‌پذیری ناشی از تحولات منطقه‌ای محسوب می‌شود.

باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق با اشاره به اهمیت تنگه هرمز برای صادرات نفت این کشور، از ادامه مذاکرات با طرف ایرانی برای اطمینان از عبور ایمن نفتکش‌ها خبر داد و افزود این گفت‌وگوها در چارچوب سیاست کلی دولت عراق مبنی بر ایجاد شراکت و سرمایه‌گذاری مشترک با کشورهای همسایه صورت می­ گیرد.

گفتنی است بخش عمده صادرات نفت عراق از طریق پایانه‌های جنوبی و تنگه هرمز انجام می‌شود و اختلال در این مسیر، حجم صادرات و در نتیجه درآمدهای نفتی بغداد را کاهش داده است. در چنین شرایطی، عراق با توسعه مسیرهای جایگزین از جمله خط لوله عراق-ترکیه به بندر جیهان و بررسی پروژه‌های جدید، تلاش کرده بخشی از این فشار را کاهش دهد.

یکی از پروژه‌های راهبردی که مقامات عراقی به آن اشاره کرده‌اند، طرح خط لوله بصره-فیش خابور است. این پروژه که قرار است نفت جنوب عراق را به منطقه فیش خابور در نزدیکی مرز ترکیه منتقل کند، می‌تواند مسیرهای صادراتی جدیدی از طریق ترکیه و حتی سوریه فراهم آورد. اجرای چنین پروژه‌هایی در قالب سرمایه‌گذاری مشترک و با مشارکت شرکت‌های بین‌المللی در دست بررسی است و هدف آن افزایش انعطاف‌پذیری صادرات نفت عراق اعلام شده است.

اما واقعیت این است که فعال کردن این مسیرها هم زمان بر و هم هزینه بر هستند. از این رو رایزنی‌های جاری با ایران برای استفاده از مسیر اصلی یعنی تنگه هرمز با هدف تسهیل در صادرات ارزیابی می‌شود. عراق بارها بر اهمیت روابط حسنه با همسایگان و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک برای پشتیبانی از اقتصاد ملی تأکید کرده است. از سوی دیگر، ایران نیز همواره آمادگی خود را برای همکاری با کشورهای منطقه در زمینه امنیت انرژی و تسهیل تجارت اعلام کرده است. چنین گفت‌وگوهایی می‌تواند به ایجاد سازوکارهای عملی برای عبور ایمن کشتی‌های حامل نفت عراق کمک کند و ثبات بیشتری به صادرات این کشور ببخشد.

کارشناسان اقتصادی معتقدند همکاری ایران و عراق در حوزه انرژی فراتر از تسهیل عبور نفتکش‌ها می‌تواند زمینه‌ساز پروژه‌های مشترک بزرگ‌تری شود. دو کشور ظرفیت‌های قابل توجهی در بخش نفت و گاز دارند و نزدیکی جغرافیایی آن‌ها امکان توسعه زیرساخت‌های مشترک، خطوط لوله و سرمایه‌گذاری‌های متقابل را فراهم می‌کند. در شرایطی که بازار جهانی انرژی با نوسانات ناشی از تحولات منطقه‌ای روبه‌روست، هماهنگی میان تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه می‌تواند به پایداری عرضه و امنیت انرژی منطقه کمک کند.