، گاردین گزارشی از «جیسون بورک»، خبرنگار امور بین‌الملل خود، منتشر کرد که جزئیات این ماموریت مخفی برای نجات بایگانی حیاتی پناهجویان فلسطینی را شرح می‌داد.

در این گزارش آمده است که سفر از قدس شرقی به عمان، پایتخت اردن، معمولاً سرراست است: یک رانندگی کوتاه تا بحرالمیت، عبور از یک ایست بازرسی مرزی و سپس رسیدن سریع به پایتخت اردن. با این حال، در آغاز تابستان ۲۰۲۴، این مسافت برای کارکنان بشردوستانه آنروا به عنوان مانعی غیرقابل عبور به نظر می‌رسید، زیرا آنها برای محافظت از مقادیر زیادی اسناد بایگانی که وقایع دهه‌های حیاتی تاریخ مدرن فلسطین را ثبت می‌کنند، تلاش می‌کردند.

عملیات ۱۰ ماهه برای نجات اسناد بایگانی که توسط آنروا در غزه و قدس شرقی نگهداری می‌شد، به مراحل پایانی خود نزدیک می‌شد. این تلاش‌ها بسیار حساس و گاهی حتی خطرناک بودند. آن‌ها شامل ده‌ها نفر از کارکنان آژانس در حداقل چهار کشور، سفرهای پرخطر برای نجات اسناد زیر بمباران، حمل دقیق پاکت‌های بدون علامت توسط مقامات به مصر و انتقال جعبه‌های گرانبها به مکان امن با هواپیماهای نظامی بودند. اما زمان رو به اتمام است.

مجتمع وسیع آنروا در قدس شرقی به کانون تلاش‌های شدید اسرائیل برای اخراج این آژانس و هدف گروه‌های راست افراطی تبدیل شده است. این آرشیو و پرونده‌های آن بسیار مهم بودند زیرا تجربیات فلسطینی‌هایی را که در طول جنگ‌هایی که منجر به تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸ شد، آواره یا مجبور به ترک خانه‌های خود شدند، مستند می‌کردند.

این روزنامه به نقل از «راجر هرن»، یکی از مقامات ارشد آنروا که بر این عملیات نظارت داشت، نوشت: «تخریب آن فاجعه‌بار بود. اگر قرار باشد راه‌حلی عادلانه و پایدار برای این درگیری پیدا شود، این تنها مدرکی است که می‌توانیم برای اثبات اینکه فلسطینی‌ها در جایی زندگی می‌کردند، به آن تکیه کنیم.»

این روزنامه افزود که چنین تلاش‌های مخفیانه‌ای نباید در چارچوب اختیارات آنروا باشد، سازمانی که در سال ۱۹۴۹ برای ارائه خدمات درمانی، غذایی و آموزشی به حدود ۷۵۰ هزار پناهنده فلسطینی تأسیس شد. با شروع جنگ غزه، پرونده‌های بایگانی سازمان‌یافته در کشورهای مختلف خاورمیانه که آنروا در آنها فعالیت می‌کند، پراکنده شدند. در جعبه‌های غبارگرفته در مجتمع آنروا در شهر غزه، کارت‌های ثبت نام اصلی پناهجویان فلسطینی که در سال ۱۹۴۸ به غزه گریختند، به همراه گواهی‌های تولد، ازدواج و فوت مربوط به نسل‌های مختلف پیدا شد. این اسناد به فلسطینی‌هایی که اجدادشان مجبور به ترک خانه‌هایشان شدند، اجازه می‌داد تا ریشه‌های خانوادگی خود را در سرزمینی که بعدها اسرائیل شد، ردیابی کنند. با وجود تلاش‌های قبلی برای دیجیتالی کردن اسناد، صدها هزار پرونده تاریخی تا سال ۲۰۲۳ فقط به صورت کاغذی باقی مانده بودند و این امر آنها را در برابر آتش‌سوزی، سیل یا تخریب عمدی آسیب‌پذیر می‌کرد.

«ژان پی‌یر فیلیو»، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه علوم سیاسی پاریس، که در طول جنگ از غزه بازدید کرده بود، این اسناد را «برای درک تجربه فلسطینیان بسیار مهم» توصیف کرد.

فیلیو گفت: «شهادت‌هایی وجود دارد که ثابت می‌کند چگونه مردم در سال ۱۹۴۸ مجبور به فرار شدند، از کجا آمده‌اند، اموالشان کجا بوده و چه چیزهایی نابود شده است. حدود ۲۰۰۰۰۰ نفر بین سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۴۹ از سراسر فلسطین به غزه رسیدند.»

اسرائیل دهه‌هاست که با آنروا خصومت داشته و آن را متهم می‌کند که با اعطای پناهندگی به فرزندان فلسطینی‌های آواره، امید فلسطینی‌ها برای بازگشت به خانه‌هایشان را زنده نگه می‌دارد.

اسرائیل همچنین آنروا را به استفاده از کتاب‌های درسی در مدارس خود که دیدگاه‌های ضد اسرائیلی و ضد یهودی را ترویج می‌کنند، متهم کرده است.

چند روز پس از حمله نیروهای صهیونیست به غزه، ان رژیم دستور تخلیه دفاتر آنروا در شهر غزه را صادر کرد. کارکنان بین‌المللی ظرف چند ساعت آنجا را ترک کردند، زیرا نمی‌توانستند پرونده‌های حیاتی را با خود ببرند.

«سم رز»، مدیر اجرایی عملیات آنروا در غزه، گفت: «خطر واقعی وجود داشت که اسرائیلی‌ها به دفاتر حمله کرده و آنها را نابود کنند، یا اینکه در آتش‌سوزی، انفجار یا چیز دیگری از بین بروند.»

چند ماه قبل، سیستم ثبت نام دیجیتال آنروا پس از هک شدن به طور موقت خاموش شده بود و نگرانی گسترده‌ای وجود داشت که یک حمله سایبری دیگر می‌تواند سوابق اسکن شده را از سرورها پاک کند.

هرن گفت: «ما دوره بسیار خطرناکی را پشت سر گذاشتیم، جایی که هر روز تحت حملات سایبری زیادی قرار داشتیم و واقعاً فکر می‌کردیم که نسخه‌های اصلی و هرگونه کپی دیجیتالی که ایجاد کرده‌ایم نابود خواهند شد. در آن مرحله، همه چیز برای همیشه از بین می‌رود.»

با وجود حملات هوایی و گلوله‌باران در برخی از مرگبارترین حملات اشغالگران که منجر به شهادت بیش از ۷۰ هزار نفر، عمدتاً غیرنظامی، شده است، تیم کوچکی از مقامات آنروا با کامیون‌های اجاره‌ای به مقر وسیع این سازمان در شهر غزه بازگشتند. آنها سه سفر برای انتقال اسناد به جنوب، به یک انبار مواد غذایی در رفح، در مرز با مصر، انجام دادند. اما قاهره بدون مشورت با اسرائیل، اجازه خروج آرشیو از غزه را نداد.

مقامات آنروا مطمئن بودند که مقامات اسرائیلی، که محاصره تقریباً کامل غزه را حفظ کرده بودند، فوراً اهمیت اسناد را تشخیص داده و آنها را مصادره کرده یا از عبور آنها خودداری می‌کنند. در سال ۱۹۸۲، هنگامی که اسرائیل به لبنان حمله کرد، ارتش این کشور آرشیو سازمان آزادی‌بخش فلسطین را از دفاتر آن در بیروت منتقل کرد.

در عوض، مقامات آنروا با گذرنامه‌های بین‌المللی موظف بودند که آرشیو را بدون نظارت، قاچاقی به خارج منتقل کنند.

رز گفت: «اگر کسی در مرز متوقف می‌شد، آنها به سادگی می‌گفتند که آنها مدارکی را حمل می‌کنند. انبوهی از اسناد وجود داشت که باید خارج می‌شدند. همه چیزهایی را حمل می‌کردند.»

طی ۶ ماه بعد، اسناد در مصر جمع‌آوری و سپس توسط یک موسسه خیریه اردنی با استفاده از هواپیماهای نظامی پادشاهی اردن، پس از تحویل کمک به غزه، به عمان منتقل شدند. آخرین محموله تنها دو هفته قبل از ورود تانک‌های اسرائیلی برای تصرف رفح در ماه مه ۲۰۲۴، که عملاً تخلیه را متوقف کرد، در مسیر بود. اما این امر مجموعه دیگری از اسناد به همان اندازه مهم را در مجتمع آنروا در قدس شرقی باقی گذاشت که به شدت نیاز به نجات داشت.

تا اوایل سال ۲۰۲۴، مجتمع آنروا در قدس شرقی هدف اعتراضات و مجموعه‌ای از حملات آتش‌سوزی قرار گرفت که خسارات گسترده‌ای به بار آورد.

رز گفت: «در قدس شرقی، ماه‌ها هشدارهایی دریافت کردیم که دسترسی [به دفاتر خود] را از دست خواهیم داد.» تلاش‌ها برای متقاعد کردن هیئت‌های دیپلماتیک دوست برای نگهداری آرشیو بی‌نتیجه ماند. بنابراین، با اتمام زمان، کارکنان مخفیانه اسناد را طی چند ماه جابه‌جا کردند و در نهایت آنها را به دفاتر آنروا در اردن آوردند. در ژانویه ۲۰۲۵، قوانین جدید اسرائیل ورود این آژانس به اسرائیل و سرزمین‌های اشغالی فلسطین را ممنوع کرد. در عمان، تلاش جدید و گسترده‌ای برای دیجیتالی کردن اسناد در حال انجام بود. با بودجه اولیه لوکزامبورگ، بیش از ۵۰ نفر از کارکنان آنروا در یک زیرزمین تنگ کار می‌کردند و تعداد زیادی از اسناد اصلی ثبت نام پناهجویان به اندازه کارت پستال را به همراه میلیون‌ها پرونده دیگر به صورت دستی اسکن می‌کردند.

فیلیو، مورخ، گفت: «این بایگانی اکنون خارج از فلسطین است، اما حداقل محافظت می‌شود.» پس از دیجیتالی کردن نزدیک به ۳۰ میلیون سند، آنروا قصد دارد شجره نامه خانوادگی و تمام اسناد پشتیبان و همچنین نقشه‌هایی را که الگوهای آوارگی در سال ۱۹۴۸ را نشان می‌دهند، در اختیار هر آواره فلسطینی قرار دهد.

این بایگانی همچنین درک بهتری از وقایع بحث برانگیز پیرامون اخراج و آوارگی حدود ۷۵۰ هزار فلسطینی در آن زمان ارائه می‌دهد. مقامات تخمین می‌زنند که این کار ممکن است دو سال دیگر طول بکشد.