، عصر روز پنجشنبه شورای عالی امنیت ملی از سفر سرلشکر رضائی، دبیر این شورا به مسکو و ملاقاتش با پوتین خبر داد. این رویداد در شرایط کنونی را می‌توان یکی از مهم‌ترین تحرکات دیپلماتیک تهران و مسکو ارزیابی کرد؛ دیداری که علاوه بر سطح بالای مقام‌های حاضر در آن، با انتقال پیام رهبر جمهوری اسلامی ایران به رئیس‌جمهور روسیه همراه بوده است.

محتوای این پیام منتشر نشده است. اما دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین ملاقات سردار رضائی و پوتین را تأیید کرد و تصاویر منتشر شده نشان می دهد در این نشست یوری اوشاکوف، دستیار سیاست خارجی پوتین و ایگور کوستیوف، رئیس اطلاعات نظامی روسیه، نیز حضور داشتند؛ حضوری که از اهمیت سیاسی و امنیتی این ملاقات حکایت دارد.

از تماس تلفنی تا دیدار حضوری

این ملاقات در ادامه تماس تلفنی ۱۱ آبان میان رضایی و پوتین انجام شد. دو طرف در آن تماس درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، به‌ویژه وضعیت غرب آسیا، گفت‌وگو کردند و بر ضرورت ادامه همکاری راهبردی بر اساس نقشه راه تعیین‌شده از سوی رهبران دو کشور تأکید داشتند. در گزارش منتشرشده از این تماس نیز جزئیات توافق یا تصمیم اجرایی مشخصی اعلام نشد.

فاصله سه‌روزه میان تماس تلفنی و دیدار حضوری، در کنار انتقال پیام رهبر ایران، نشان می‌دهد ارتباط تهران و مسکو در سطح عالی سیاسی و امنیتی دنبال می‌شود.

محور نخست؛ هماهنگی درباره جنگ و احتمال ازسرگیری درگیری‌ها

مهم‌ترین زمینه احتمالی این دیدار، وضعیت جنگ و نگرانی از تشدید دوباره درگیری میان ایران و آمریکا و اسرائیل است. در شرایطی که اختلافات تهران و واشنگتن بر سر شروط پایان جنگ، محاصره دریایی، تحریم‌های نفتی و برنامه هسته‌ای ادامه دارد، روسیه یکی از معدود قدرت‌هایی است که هم با ایران روابط راهبردی دارد و هم امکان گفت‌وگو با طرف آمریکایی را حفظ کرده است. نکته مهم آنکه در یک ماه گذشته پزشکیان نیز با پوتین در حاشیه نشست­ های منطقه ای با هم دیدار داشتند و در این فاصله، لاوروف نیز به تهران سفر کرد.

از این منظر، یکی از اهداف احتمالی ملاقات رضایی و پوتین می‌تواند هماهنگی درباره تحولات نظامی و امنیتی و بررسی ظرفیت‌های همکاری در صورت ازسرگیری جنگ باشد.

محور دوم؛ نقش روسیه در مذاکرات تهران و واشنگتن

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های روسیه در شرایط کنونی، ایفای نقش میانجی یا تسهیل‌کننده در مذاکرات هسته‌ای و ترتیبات پایان جنگ است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، یک هفته قبل اعلام کرد مسکو در صورت درخواست طرف‌ها آماده میانجیگری میان ایران و آمریکا است. او همچنین گفت روسیه آمادگی دارد در صورت کمک به حل اختلاف هسته‌ای، اورانیوم غنی‌شده ایران را در خاک خود نگهداری کند.

بنابراین این موضوع می‌تواند یکی از محورهای احتمالی گفت‌وگوی رضایی و پوتین باشد؛ به‌ویژه آنکه مسئله ذخایر اورانیوم و نحوه تعیین تکلیف آن از گره‌های اصلی اختلاف ایران و آمریکاست. مسکو می‌تواند با ارائه پیشنهاد فنی و سیاسی، در صورت توافق تهران و واشنگتن، نقشی در حل این بخش از اختلافات داشته باشد.

محور سوم؛ همکاری‌های نظامی و امنیتی؛ از اطلاعات تا تسلیحات

حضور رئیس اطلاعات نظامی روسیه در هیئت همراه پوتین، یکی از جزئیات قابل توجه این ملاقات است. البته از روی این حضور نمی‌توان نتیجه گرفت که موضوع اصلی مذاکرات، همکاری نظامی بوده است؛ اما قرار گرفتن مقام اطلاعاتی ارشد روسیه در ترکیب هیئت، در شرایط جنگی منطقه، توجه به ابعاد امنیتی رابطه دو کشور را افزایش می‌دهد.

چارچوب همکاری دو کشور؛ اتحاد نظامی یا مشارکت راهبردی؟

روابط تهران و مسکو بر پایه توافق جامع مشارکت راهبردی ۲۰ساله‌ای است در ژانویه ۲۰۲۵ (دی ماه ۱۴۰۳) میان دو کشور امضا شد. این توافق حوزه‌هایی مانند همکاری دفاعی و امنیتی، تبادل اطلاعات، رزمایش‌های مشترک، همکاری فنی و نظامی، انرژی، حمل‌ونقل و هماهنگی در مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی را دربرمی‌گیرد.

با وجود گستردگی این توافق، یک نکته حقوقی مهم وجود دارد: این سند پیمان دفاع متقابل به معنای تعهد روسیه به ورود نظامی در کنار ایران در صورت حمله نیست. مطابق مفاد آن، طرفین نباید به متجاوز علیه طرف دیگر کمک کنند و باید برای حل اختلافات بر اساس منشور سازمان ملل تلاش کنند. بنابراین، حتی اگر در دیدار سردار رضایی و پوتین درباره افزایش همکاری‌های دفاعی یا امنیتی توافق شده باشد، نمی‌توان آن را به معنای تضمین دفاع نظامی روسیه از ایران دانست.

بنابراین سفر سردار رضائی به مسکو را باید در چارچوب مجموعه‌ای از تحولات هم‌زمان بررسی کرد: انتقال پیام رهبر جمهوری اسلامی ایران، تماس تلفنی سه روز قبل، افزایش رایزنی‌های مقام‌های ارشد دو کشور در هفته‌های اخیر و تقویت همکاری ها که می تواند شامل حوزه امنیتی-نظامی نیز شود.

برای تهران، مسکو می‌تواند در سه زمینه اهمیت داشته باشد: پشتیبانی سیاسی و دیپلماتیک در برابر فشار آمریکا، همکاری‌های دفاعی و انتقال فناوری و ایفای نقش احتمالی در مذاکرات هسته‌ای. برای روسیه نیز حفظ رابطه راهبردی با ایران، اثرگذاری بر معادلات غرب آسیا و جلوگیری از شکل‌گیری ترتیبات منطقه‌ای بدون حضور مسکو اهمیت دارد. براین اساس مهم‌ترین پیام سیاسی این ملاقات، تأکید بر استمرار هماهنگی در سطح عالی میان تهران و مسکو در یکی از حساس‌ترین مقاطع روابط دو کشور است.