، در ۲۸ خرداد ماه توافقی بین ایران و آمریکا به امضا رسید که مبنای یک دور مذاکره در سوئیس بین مقامات ارشد دو طرف با میانجیگری قطر و پاکستان شد. پس از آن محاصره دریایی آمریکا برداشته و تحریم های نفتی ایران لغو گردید. در مقابل جمهوری اسلامی نیز اجازه دارد کشتی های تجاری از تنگه هرمز تحت مدیریت نیروهای مسلح ایران کما فی سابق عبور کنند. اما تنها سه هفته پس از امضای این تفاهم نامه، دونالد ترامپ در حاشیه نشست ناتو در آنکارا اعلام کرد این توافق «دیگر تمام شده است»؛ موضعی که همزمان با آغاز دور جدید حملات نظامی آمریکا علیه اهدافی در جنوب کشورمان و لغو مجوز موقت فروش نفت ایران، از تشدید دوباره تنش‌ها میان دو کشور حکایت دارد.

هدف از امضای این تفاهم نامه دستیابی به فرصتی شصت روزه برای مذاکرات بود که مسئله هسته ای ایران نیز بخشی از این مسائل قرار داشت. در این بازه زمانی بایستی جنگ در ایران و همچنین لبنان به طور کامل متوقف می شد و آمریکا اجازه نداشت نیروی نظامی جدیدی وارد منطقه کند. با این حال، در سه هفته گذشته تقریباً روزی نبود که اسرائیل به مواضع حزب الله در لبنان حمله نکند. از سویی یکسری مذاکرات غیرمستقیم در قطر نیز بدون دستیابی به پیشرفت ملموس پایان یافت.

در چنین فضایی، اخباری در خصوص عدم رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران در خصوص تردد کشتی ها از تنگه هرمز منتشر شد که باعث واکنش نیروهای مسلح ایران شده بود. از این رو در حالی که شب سه شنبه تبادل آتشی بین نیروهای ایرانی و آمریکایی رخ داد، ظهر روز چهارشنبه ترامپ از پایان توافق سخن گفت.

در این راستا اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا را می‌توان در چند سطح تحلیل کرد.

نخست، از منظر سیاسی، دولت آمریکا تلاش می‌کند مسئولیت شکست تفاهم موقت را متوجه ایران نشان دهد. همزمانی این موضع با حملات جدید نظامی و لغو مجوز فروش نفت ایران، نشان می‌دهد واشنگتن قصد دارد فشار نظامی و اقتصادی را به صورت همزمان افزایش دهد تا موقعیت خود را در هرگونه مذاکره احتمالی آینده تقویت کند.

دوم، از منظر راهبردی، واشنگتن در پی آن است که این پیام را منتقل کند که اعمال قوانین جمهوری اسلامی ایران در حوزه تنگه هرمز که در صورت لزوم با شلیک هشداری نیروهای مسلح همراه است، نباید ادامه یابد و در پاسخ به این مسئله آمریکا حاضر است جلو حاکمیت ایران بر تنگه هرمز را با حمله به سامانه‌های پدافندی، مراکز فرماندهی و زیرساخت‌های مرتبط با توان دریایی ایران بگیرد. هرچند که در مقابل نیروهای مسلح کشورمان نیز به این اقدامات با حمله به پایگاه های نظامی آمریکا در بحرین و کویت پاسخ دادند.

سوم، این موضع‌گیری را می‌توان بخشی از تاکتیک شناخته‌شده دولت ترامپ در مذاکرات دانست؛ تاکتیکی که بر افزایش فشار پیش از هرگونه گفت‌وگوی جدید استوار است. در این چارچوب، اعلام پایان یک توافق الزاماً به معنای بسته شدن کامل مسیر دیپلماسی نیست، بلکه می‌تواند تلاشی برای تغییر موازنه به سود آمریکا باشد.

اما آیا دیپلماسی به بن‌بست رسیده است؟

اگرچه ادبیات امروز واشنگتن نسبت به هفته‌های گذشته به شکل محسوسی تندتر شده، اما هنوز نمی‌توان با قطعیت از پایان کامل مسیر دیپلماسی سخن گفت. تجربه روابط ایران و آمریکا در دهه‌های گذشته نشان داده است که حتی در دوره‌هایی که تنش نظامی در بالاترین سطح قرار داشته، کانال‌های ارتباطی غیرمستقیم به طور کامل بسته نشده‌اند. از همین رو، تفاوت میان «پایان تفاهم موقت» و «پایان امکان مذاکره» اهمیت زیادی دارد. در واقع، آنچه امروز از سوی رئیس‌جمهور آمریکا اعلام شد، پایان اعتبار سیاسی یک تفاهم موقت است؛ نه لزوماً پایان همه مسیرهای گفت‌وگو. این تفاوت می‌تواند در هفته‌های آینده اهمیت بیشتری پیدا کند، به‌ویژه اگر میانجیگران منطقه‌ای بار دیگر برای کاهش تنش فعال شوند.

با توجه به تحولات اخیر، به نظر می‌رسد تهران در برابر سه گزینه اصلی قرار دارد.

نخست، افزایش بازدارندگی نظامی و حفظ آمادگی برای پاسخ به اقدامات احتمالی آمریکا.

دوم، تداوم دیپلماسی از طریق میانجی‌های منطقه‌ای، بدون پذیرش مذاکره مستقیم در شرایط فشار.

سوم، استفاده از اهرم‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی، به‌ویژه جایگاه راهبردی تنگه هرمز برای افزایش هزینه هرگونه تشدید تنش.

تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد در نگاه تصمیم‌گیران ایرانی، امنیت منطقه و کنترل معادلات پیرامون تنگه هرمز به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأثیرگذاری در برابر فشارهای خارجی تبدیل شده است. بنابراین چند سناریو در روزهای آینده محتمل است: بازگشت به چرخه تقابل نظامی؛  اعمال فشار حداکثری همراه با حفظ کانال‌های ارتباطی؛ رسیدن به توافقی جدید با شروط متفاوت.