، در روزهای اخیر و با افزایش تنش در منطقه خلیج فارس که با حضور گسترده تجهیزات نظامی آمریکا همراه شده، شاهد نقش پررنگ ترکیه در تحولات سیاسی این روزهای ایران هستیم. تا پیش از این هر زمان حرفی از مذاکره با آمریکا بیان می‌شد، کشور عمان به عنوان واسطه مطرح می‌گردید تا جایی که این کشور تبدیل به میانجی اصلی جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده تبدیل شده بود.

اما با شدت گرفتن وخامت اوضاع و لشکرکشی نظامی دولت ترامپ به منطقه، شاهد تغییر کشور میانجی شدیم. در این خصوص ترکیه و شخص اردوغان تلاش کرد با ارائه پیشنهاداتی از جمله برگزاری ویدئوکنفرانس بین پزشکیان و ترامپ با حضور خودش، باعث ایجاد کانال ارتباطی مستقیم بین روئسای جمهور دو کشور برای نخستین بار پس از ۴۷ سال شود ولی این ایده به ثمر ننشست.

دلایل مختلفی در خصوص علت افزایش نقش آفرینی ترکیه در این رابطه مطرح می‌شود از جمله نگرانی شدید آنکارا از عواقب جنگ و بی‌ثباتی مرزهای شرقی خود، هجوم موج پناهندگان ایرانی و اخلال در تجارت منطقه‌ای. از این رو مقامات این کشور بر آن شدند با توجه به مناسبات خوبی که با ایران دارند و با لحاظ کردن پیوندهای سیاسی-نظامی نزدیکی که با غرب در قالب عضو ناتو و همکاری‌هایی که با آمریکا دارند، خود را به عنوان بازیگر کلیدی و تسهیل‌کننده معرفی کنند.

در همین راستا شاهد بودیم جمعه گذشته عراقچی به استانبول رفت و با هاکان فیدان گفتگو کرد. درباره جزئیات این دیدار خبری منتشر نشد و صرفاً اعلام گردید آنها درباره روابط دوجانبه، مسائل منطقه و موضوع فلسطین گفتگو کردند. اما در همین ملاقات، در کنفرانس خبری مشترک، فیدان بر لزوم بازگشت به مذاکرات سازنده تأکید و مخالفت ترکیه با اقدام نظامی علیه ایران را تکرار کرد. این اظهارات موضع رسمی دولت ترکیه را نشان می‌داد که برای تهران اهمیت زیادی داشت.

در ادامه این روند «گفته می‌شود» قرار است روز جمعه ۱۷ بهمن، عراقچی به استانبول سفر کند و با ویتکاف دیدار داشته باشد. همچنین اعلام شده وزرای خارجه کشورهای قطر، مصر، عربستان، امارات، پاکستان و عمان نیز دعوت شده‌اند تا در نشست گسترده‌تر شرکت کنند. در این رابطه اولویت ایران رفع تحریم‌هاست و مذاکره باید منحصر به برنامه هسته‌ای باشد.

از سویی ترکیه با تأکید بر «مذاکرات گام‌به‌گام» و «چارچوب مشخص»، تلاش دارد فضا را برای توافق فراهم کند. این نقش، ترکیه را به عنوان یک قدرت منطقه‌ای مستقل و تأثیرگذار برجسته می‌سازد.

اما چه شد که دیگر میانجی سنتی یعنی عمان نقشی در این اوضاع ندارد؟ در این خصوص چند گمانه مطرح است:

- شکست تلاش‌های اولیه عمان و قطر: عمان و قطر پیشنهادهایی مانند پیمان عدم تجاوز یا مدل‌های میانجی‌گری بر پایه چارچوب‌های جنگ اوکراین و فلسطین ارائه دادند، اما این تلاش‌ها به نتیجه نرسید. در این راستا ترامپ شرایط حداکثری داشت و جمهوری اسلامی ایران هم هم حاضر به پذیرش دیکته طرف مقابل نبود.

- فعالیت فوری و مستقیم ترکیه: اردوغان شخصاً وارد عمل شد و ترکیه به سرعت میزبانی را پیشنهاد داد. سفر عراقچی به استانبول و هماهنگی با فیدان، سرعت و جدیت ترکیه را نشان داد.

- مزایای استراتژیک ترکیه: ترکیه مرز طولانی با ایران دارد و می‌تواند از جنگ در زمینه‌های مختلف به صورت مستقیم آسیب ببینند.

- تغییر شرایط منطقه‌ای: با افزایش تهدیدهای نظامی آمریکا به ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه، نیاز به میانجی قدرتمندتر و نزدیک‌تر به هر دو طرف احساس شد. ترکیه با نفوذی که در سوریه، دریای سیاه و خاورمیانه پیدا کرده موقعیت بهتری برای تسهیل شرایط دارد. در این رابطه کشورهای عربی هم خواهان جلوگیری از هرگونه جنگ جدید در منطقه هستند، نقش ترکیه را پذیرفته‌اند. در کل آنچه در خصوص انتقال ابتکار به ترکیه رخ داد، مؤید تغییر موازنه در منطقه است.

اما آیا ترکیه می‌توان راهگشا باشد؟ به نظر می‌رسد بن بست موجود در مذاکرات بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا ربطی به کشور میانجی و کانال ارتباطی ندارد. تفاوت خواسته‌های طرفین برای شروع گفتگو تا امروز باعث شده تا نتیجه‌ای شکل نگیرد. ترامپ بر مطالبات حداکثری خود اصرار دارد و مایل است نه فقط در موضوع هسته‌ای بلکه توانمندی‌های موشکی را وارد گفتگوها کند. بنابراین باید دید اگر نشستی روز جمعه برگزار می‌شود، چه مسائلی قرار است با چه ساختاری مورد بحث قرار بگیرد.