، در حالی که برخی بیماران برای تهیه داروهای مورد نیاز خود با دشواری مواجه هستند، آمارهای رسمی از واقعیتی نگران‌کننده در نظام سلامت حکایت دارد؛ بین ۱۰ تا ۱۵ هزار میلیارد تومان دارو در منازل مردم نگهداری می‌شود. داروهایی که بخش قابل توجهی از آن‌ها هرگز مصرف نمی‌شوند، امکان بازگشت به چرخه توزیع را ندارند و در نهایت به داروهای تاریخ‌گذشته تبدیل می‌شوند؛ موضوعی که علاوه بر هدررفت منابع، ضرورت اصلاح الگوی تجویز و مصرف دارو را بیش از پیش نمایان کرده است.

دارو یکی از راهبردی‌ترین کالاهای حوزه سلامت است؛ کالایی که تولید، واردات و تأمین آن با صرف منابع مالی قابل توجه، تخصیص ارز و برنامه‌ریزی دقیق انجام می‌شود. با این حال، بخشی از این سرمایه ملی نه به دلیل کمبود تولید، بلکه به علت تجویزهای غیرضروری، مصرف نامناسب یا نگهداری بیش از نیاز در منازل، از چرخه مصرف مؤثر خارج می‌شود.

علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، در این باره اعلام کرده است: براساس برآوردها، بین ۱۰ تا ۱۵ همت دارو در منازل مردم نگهداری می‌شود که بخش قابل توجهی از آن ناشی از تجویزهای غیرضروری، مصرف نامناسب دارو و دسترسی آسان به دارو بدون نیاز واقعی است.

وی تأکید کرد: در بسیاری از موارد، داروهای متعدد برای بیماران تجویز می‌شود یا بدون تشخیص دقیق در اختیار افراد قرار می‌گیرد؛ در حالی که مدیریت صحیح مسیر درمان می‌تواند از هدررفت منابع و هزینه‌های اضافی جلوگیری کند.

این آمار در شرایطی مطرح می‌شود که رئیس سازمان غذا و دارو نیز پیش‌تر اعلام کرده بود حدود ۱۸ درصد از بازار دارویی کشور به صورت داروهای باقی‌مانده و مصرف‌نشده در منازل نگهداری می‌شود؛ داروهایی که پس از خروج از شبکه رسمی، به دلیل نامشخص بودن شرایط نگهداری، دیگر امکان بازگشت به چرخه توزیع و مصرف را ندارند.

اما پرسش مهم اینجاست که با وجود توسعه سامانه‌های هوشمند نظارتی، چرا همچنان حجم قابل توجهی از داروها به جای مصرف صحیح، در خانه‌ها انباشته می‌شود؟

محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری موج   با اشاره به سازوکارهای نظارتی سازمان غذا و دارو گفت:  کنترل فرآیند تأمین، توزیع و مصرف دارو از طریق سامانه‌های نظارتی سازمان غذا و دارو انجام می‌شود تا منابع دارویی کشور به شکل هدفمند مدیریت شود .

وی افزود:  سامانه تی‌تک امکان رصد زنجیره تأمین دارو، عملکرد شرکت‌ها، اطلاعات مربوط به تخصیص ارز، میزان ارز دریافتی شرکت‌ها، نوع داروهای وارداتی و سایر اطلاعات مرتبط را فراهم کرده است و این شفافیت به تقویت نظارت و مدیریت بهتر بازار دارویی کشور کمک می‌کند. 

سامانه تی‌تک امروز یکی از مهم‌ترین ابزارهای نظارتی سازمان غذا و دارو محسوب می‌شود و امکان رهگیری دارو از مرحله تولید یا واردات تا توزیع در داروخانه‌ها را فراهم کرده است؛ اما کارشناسان معتقدند نظارت بر زنجیره تأمین، تنها بخشی از مسیر مدیریت مصرف دارو است و برای جلوگیری از هدررفت منابع، باید حلقه تجویز و مصرف نیز اصلاح شود.

به اعتقاد کارشناسان حوزه سلامت، تجویز بیش از نیاز، درخواست بیماران برای دریافت داروهای غیرضروری، مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک‌ها و نگهداری دارو برای استفاده احتمالی در آینده، از مهم‌ترین عواملی است که موجب انباشت دارو در منازل می‌شود. این روند نه تنها سرمایه نظام سلامت را بلااستفاده می‌کند، بلکه در مواردی می‌تواند دسترسی سایر بیماران به دارو را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

از سوی دیگر، نگهداری طولانی‌مدت دارو در شرایط نامناسب، خطر کاهش اثربخشی یا فساد دارو را افزایش می‌دهد و مصرف داروهای تاریخ‌گذشته نیز می‌تواند سلامت افراد را با مخاطرات جدی روبه‌رو کند. به همین دلیل، متخصصان همواره توصیه می‌کنند دارو تنها به میزان نیاز و بر اساس تجویز پزشک تهیه شود.

کارشناسان بر این باورند که برای کاهش این هدررفت، علاوه بر تقویت سامانه‌های هوشمند، باید نسخه‌نویسی منطقی، آموزش عمومی، مشارکت بیمه‌ها در کنترل تجویز و فرهنگ‌سازی درباره مصرف صحیح دارو به طور جدی دنبال شود.

اکنون که وزارت بهداشت از رسوب ۱۰ تا ۱۵ همت دارو در منازل خبر می‌دهد و سازمان غذا و دارو نیز بر نظارت هوشمند بر زنجیره تأمین تأکید دارد، این انتظار وجود دارد که در کنار توسعه سامانه‌های نظارتی، برنامه‌ای جامع برای کاهش انباشت دارو، اصلاح الگوی تجویز و جلوگیری از هدررفت منابع ملی نیز با شفافیت بیشتری اطلاع‌رسانی شود؛ چرا که هر بسته داروی مصرف‌نشده، تنها یک جعبه در کمد خانه نیست، بلکه بخشی از سرمایه نظام سلامت کشور است که می‌تواند در صورت مدیریت صحیح، در خدمت درمان بیماران قرار گیرد.