، در یک هفته اخیر مقامات مختلف کشورمان از جمله رئیس جمهور، دبیر شورای عالی امنیت ملی و مقامات وزارت خارجه از تبادل پیشنهادات و رایزنی ها با آمریکا خبر دادند. در همین رابطه پزشکیان در جریان حضورش در ترکمنستان و دیدارش با پوتین در خصوص روند مذاکرات ایران و آمریکا توضیح داد دستیابی به توافق دور از دسترس نیست، مشروط بر آنکه واشنگتن در چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی حرکت کند. او رویکرد حداکثری آمریکا را مانع دستیابی به توافقی منصفانه دانست و تأکید کرد منافع ملی ایران و حقوق مردم کشور خط قرمز تهران است.

این موضع پزشکیان را می‌توان نشانه‌ای از باز ماندن مسیر دیپلماسی دانست، اما نه به معنای نزدیک بودن توافق. پزشکیان امکان تفاهم را رد نکرده، ولی تحقق آن را به تغییر رویکرد آمریکا و پذیرش چارچوب موردنظر ایران مشروط کرده است. در واقع، تهران تأکید دارد نشان دهد مخالفتش متوجه اصل مذاکره نیست، بلکه به شرایطی مربوط می‌شود که واشنگتن برای پایان دادن به جنگ و ورود به گفت‌وگوها تعیین می‌کند.

در این میان، پیشنهاد هفت‌روزه ایران که عباس عراقچی در جریان سفر به نیویورک تشریح کرده بود، به محور اصلی رایزنی‌های اخیر تبدیل شده است. بر اساس این طرح، ابتدا باید ترتیبات لازم برای کاهش تنش، بازگشایی تنگه هرمز و رفع موانع مربوط به بنادر و دارایی‌های ایران مشخص شود و سپس گفت‌وگو درباره توافق نهایی، از جمله پرونده هسته‌ای، پیش برود. بااین‌حال، پاسخ آمریکا به این پیشنهاد نتوانسته اختلاف‌ها را برطرف کند.

بقایی و غریب‌آبادی چه می‌گویند؟

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در نشست خبری روز دوشنبه خود اعلام کرد تبادل پیام میان ایران و آمریکا از طریق واسطه‌ها ادامه دارد و تهران در حال بررسی پیشنهادهای طرف آمریکایی است. او تأکید کرد پیش‌شرط‌های ایران باید در هرگونه مذاکره رعایت شود و پس از پایان بررسی‌ها، دیدگاه تهران از طریق میانجی‌ها منتقل خواهد شد. بقایی همچنین رفع محاصره، توقف جنگ در همه جبهه‌ها و آزادسازی دارایی‌های ایران را از جمله مطالبات کشور برشمرد.

یک روز پیش‌ از این نشست، کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه، هم گفته بود طرح هفت‌روزه ایران از طریق واسطه‌ها، از جمله قطر، به طرف آمریکایی منتقل شده و نظرات واشنگتن درباره آن دریافت شده است. به گفته او، این نظرات در حال بررسی است و پس از جمع‌بندی داخلی، پاسخ ایران از همان مسیر اعلام خواهد شد.

اهمیت این اظهارات در آن است که جمهوری اسلامی ایران دریافت پاسخ آمریکا را تأیید می‌کند، اما هنوز از پذیرش آن یا توافق بر سر ورود به مرحله بعدی سخن نمی‌گوید. در نتیجه، روند کنونی را باید مرحله ارزیابی و چانه‌زنی بر سر پیشنهادها دانست، نه آغاز قطعی مذاکرات برای توافق نهایی.

چرا پاسخ آمریکا ناکافی توصیف شد؟

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، روز یکشنبه پاسخ آمریکا به شروط ایران را ناکافی توصیف کرد. او گفت واشنگتن با بخشی از شروط ایران موافقت کرده، اما پاسخ ارائه‌شده همچنان ابهام‌هایی دارد و برای ادامه مسیر باید این ابهام‌ها برطرف شود. رضایی همچنین تأکید کرد دیپلماسی ایران به وضعیت پیشین بازنخواهد گشت.

این موضع در کنار سخنان بقایی، یک نکته مهم را روشن می‌کند: اختلاف‌ها به اندازه‌ای نیست که کانال ارتباطی به‌طور کامل بسته شود، اما به‌اندازه‌ای جدی است که دریافت پاسخ آمریکا به پیشرفت عملی منجر نشده است. در واقع، مقامات کشورمان می‌گوینند بخشی از مطالباتش در پاسخ واشنگتن مورد توجه قرار گرفته، ولی این پاسخ برای تأمین شروط اصلی و ایجاد اطمینان درباره اجرای تعهدات کافی نیست.

در اینجا باید به یک تفاوت ظاهری در مواضع اخیر نیز توجه کرد. محسن رضایی از ناکافی بودن پاسخ و ضرورت رفع ابهام‌ها سخن گفته، درحالی‌که بقایی ادامه تبادل پیام‌ها را تأیید کرده است. این دو موضع لزوماً متناقض نیستند: ادامه ارتباط از طریق واسطه‌ها می‌تواند برای روشن کردن مواضع و اصلاح پیشنهادها ادامه یابد، بدون آنکه به معنای آغاز مذاکرات رسمی یا توافق بر سر شروط باشد.

قطر و پاکستان؛ میانجی‌گری ادامه دارد

در یک هفته اخیر، قطر نیز رسماً اعلام کرد تلاش‌های میانجی‌گرانه میان ایران و آمریکا بدون وقفه ادامه دارد و پیام‌هایی میان دو طرف ردوبدل می‌شود. ابراهیم بن سلطان الهاشمی، مدیر اداره رسانه و ارتباطات وزارت امور خارجه قطر، گفت هدف این تلاش‌ها دستیابی به پیشرفتی قابل اتکا و یافتن راه‌حل‌هایی است که نگرانی‌های هر دو طرف را در نظر بگیرد.

وزارت خارجه پاکستان نیز تأکید کرد همچنان از گفت‌وگو و کاهش تنش حمایت می‌کند. سخنگوی وزارت خارجه پاکستان با اشاره به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد گفت این چارچوب می‌تواند مبنایی برای حل اختلاف‌ها باشد و برخی از محورهای مورد بحث کنونی با آن همخوانی دارد. او افزود اسلام‌آباد خواهان کاهش تنش و دستیابی به راه‌حل مذاکره‌شده است و در صورت نیاز، آماده ادامه نقش میانجی‌گرانه خود خواهد بود.

تداوم مواضع قطر و پاکستان نشان می‌دهد کانال‌های دیپلماتیک هنوز فعال‌اند و هیچ‌یک از این دو کشور پایان تلاش‌های خود را اعلام نکرده است. بااین‌حال، میانجی‌گری به‌خودی‌خود نشانه نزدیک بودن توافق نیست. نقش میانجی‌ها در مرحله کنونی بیشتر انتقال پیام‌ها، روشن کردن خطوط قرمز و تلاش برای نزدیک کردن دیدگاه‌های دو طرف است؛ درحالی‌که تصمیم درباره تغییر شروط و پذیرش تعهدات همچنان در اختیار تهران و واشنگتن قرار دارد.

اختلاف اصلی کجاست؟

یکی از اختلاف‌های مهم بر سر ترتیب رسیدگی به موضوعات است. واشنگتن خواهان آن است که برنامه هسته‌ای ایران از ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد؛ در مقابل، جمهوری اسلامی ایران می‌خواهد در گام نخست بر بازگشایی تنگه هرمز، امنیت دریایی و رفع محاصره تمرکز شود.

این اختلاف صرفاً فنی یا مربوط به ترتیب جلسات نیست؛ بلکه به اعتماد متقابل و چگونگی اجرای تعهدات بازمی‌گردد. ایران می‌خواهد پیش از ورود به مذاکرات گسترده‌تر، درباره توقف جنگ، رفع فشارهای دریایی و آزادسازی دارایی‌ها اطمینان حاصل کند. در مقابل، واشنگتن می‌خواهد پرونده هسته‌ای از ابتدا در مرکز گفت‌وگوها باشد. تا زمانی که دو طرف درباره این نقطه شروع به تفاهم نرسند، حتی ادامه تماس‌ها نیز الزاماً به پیشرفت ملموس منجر نخواهد شد.

افزون بر این، تجربه توافق‌های قبلی و ازسرگیری درگیری‌ها پس از دوره‌های مذاکره، سطح بی‌اعتمادی را افزایش داده است. همین مسئله سبب می‌شود که هر طرف، پیش از اجرای تعهدات خود، خواهان تضمین‌هایی درباره اقدام طرف مقابل باشد. در چنین شرایطی، مسئله فقط تدوین متن توافق نیست؛ بلکه تعیین ترتیب اقدامات و ایجاد اطمینان از اجرای آن نیز اهمیت دارد.