، کوثر کریمی، کارشناس مالیاتی در یاداشتی بیان کرد: طرح «نشان‌دار کردن مالیات» برای سومین سال متوالی در کشور اجرا می‌شود؛ طرحی که به مؤدیان مالیاتی این امکان را می‌دهد تا در چارچوب مقررات، محل هزینه‌کرد مالیات خود را از میان پروژه‌های اولویت‌دار تعیین کنند؛ ظرفیتی که امسال با اختصاص ۵.۵ همت اعتبار به ۳۴۶ پروژه حوزه آب، کشاورزی و محیط زیست، می‌تواند بخشی از منابع مالیاتی را مستقیماً به سمت حفاظت از سرمایه‌های طبیعی کشور هدایت کند.

در نظام مالیاتی، پرداخت مالیات معمولاً برای مؤدی با یک عدد در اظهارنامه یا برگ مالیاتی و در نهایت پرداخت مبلغ مشخصی به حساب دولت معنا پیدا می‌کند؛ اما وقتی مؤدی بتواند بداند بخشی از مالیات پرداختی او در چه پروژه‌ای هزینه می‌شود، رابطه میان «پرداخت مالیات» و «خدمت عمومی» شکل ملموس‌تری پیدا می‌کند.

امسال برای سومین سال متوالی، طرحی با عنوان «نشان‌دار کردن مالیات» در ایران در حال اجراست؛ طرحی که تلاش می‌کند بخشی از منابع مالیاتی را به پروژه‌های اولویت‌دار کشور پیوند بزند.

بر اساس این طرح، صاحبان مشاغلی که مشمول تبصره یک ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم هستند و مالیات مقطوع تعیین‌شده از سوی سازمان امور مالیاتی را می‌پذیرند، می‌توانند محل هزینه‌کرد مالیات خود را از میان پروژه‌های معرفی‌شده انتخاب کنند و مالیات پرداختی آنها به پروژه اولویت‌دار موردنظر اختصاص یابد.

مالیات از یک پرداخت عمومی به یک انتخاب مشخص

اهمیت این طرح از منظر سیاست‌گذاری مالیاتی در این است که مالیات دیگر صرفاً یک پرداخت اجباری به دولت تلقی نمی‌شود، بلکه مؤدی می‌تواند ارتباطی میان مالیات پرداختی و یک پروژه مشخص و قابل مشاهده برقرار کند.

در واقع، «نشان‌دار کردن مالیات» تلاش می‌کند بخشی از فاصله میان مؤدی و محل مصرف منابع مالیاتی را کاهش دهد. مؤدی به جای آنکه صرفاً بداند مالیات خود را پرداخت کرده است، می‌تواند مشاهده کند که منابع مالیاتی در مسیر اجرای یک پروژه مشخص در حوزه‌هایی مانند زیرساخت، آب، کشاورزی یا محیط زیست به کار گرفته می‌شود.

این موضوع از منظر اقتصادی نیز اهمیت دارد؛ زیرا افزایش شفافیت درباره محل مصرف منابع می‌تواند به تقویت اعتماد مؤدیان، افزایش مشارکت آنها در نظام مالیاتی و در نهایت تقویت فرهنگ پرداخت مالیات منجر شود.

البته «نشان‌دار کردن مالیات» به معنای آن نیست که مؤدی مالک منابع مالیاتی یا تصمیم‌گیرنده مستقل درباره بودجه عمومی می‌شود؛ بلکه انتخاب او در چارچوب پروژه‌های اولویت‌دار و سازوکار تعیین‌شده در نظام مالیاتی انجام می‌گیرد. بنابراین، این طرح را باید ابزاری برای هدایت هدفمندتر بخشی از منابع مالیاتی به پروژه‌های مشخص دانست.

تجربه دو سال نخست اجرای این طرح نیز نشان داده است که این سازوکار می‌تواند منابع قابل‌توجهی را به سمت پروژه‌های اولویت‌دار هدایت کند. در دو سال نخست اجرای «نشان‌دار کردن مالیات»، حدود ۳۰ همت منابع مالیاتی برای هزاران پروژه در حوزه‌های مختلف کشور هدف‌گذاری شد.

اهمیت این رقم صرفاً در میزان منابع مالی نیست؛ بلکه در ایجاد سازوکاری برای پیوند میان درآمدهای مالیاتی و هزینه‌کردهای مشخص دولت است. در شرایطی که مالیات یکی از مهم‌ترین منابع درآمدی دولت محسوب می‌شود، شفاف‌تر شدن مسیر مصرف این منابع می‌تواند به افزایش کارآمدی و پاسخ‌گویی در نظام مالی عمومی کمک کند.

از سوی دیگر، انتخاب پروژه از سوی مؤدی می‌تواند یک پیام سیاستی نیز داشته باشد؛ اینکه مالیات صرفاً ابزار تأمین هزینه‌های جاری دولت نیست و می‌تواند در تأمین مالی طرح‌های توسعه‌ای و زیرساختی نیز نقش‌آفرینی کند.

۵.۵ همت مالیات برای پروژه‌های آب، کشاورزی و محیط زیست

در سال ۱۴۰۵، یکی از حوزه‌هایی که اهمیت بیشتری در طرح نشان‌دار کردن مالیات پیدا کرده، محیط زیست است. در این چارچوب، ۳۴۶ پروژه در حوزه‌های آب، کشاورزی و محیط زیست با اعتباری معادل ۵.۵ همت برای انتخاب مؤدیان معرفی شده است.

ورود منابع مالیاتی به چنین پروژه‌هایی از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از مسائل محیط زیستی کشور، علاوه بر نیاز به سیاست‌گذاری، به منابع مالی مستمر برای اجرا نیاز دارند؛ از احیای زیستگاه‌ها و حفاظت از گونه‌های در معرض خطر گرفته تا تأمین تجهیزات پایش، مدیریت منابع آب و خاک و حمایت از برنامه‌های حفاظتی.

به این ترتیب، محیط زیست در طرح نشان‌دار کردن مالیات صرفاً یک حوزه فرعی نیست، بلکه بخشی از ظرفیت منابع مالیاتی برای اجرای پروژه‌های مرتبط با آب، کشاورزی و حفاظت از سرمایه‌های طبیعی کشور اختصاص یافته است.

مالیات چگونه می‌تواند به نجات «میش‌مرغ» کمک کند؟

یکی از پروژه‌هایی که می‌تواند از این ظرفیت بهره‌مند شود، طرح‌های مرتبط با حفاظت و نجات «میش‌مرغ» است؛ گونه‌ای که حفاظت از آن نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات به‌هم‌پیوسته است و با یک اقدام منفرد نمی‌توان بقای آن را تضمین کرد.

حفاظت از زیستگاه، خرید و احیای اراضی، تأمین تجهیزات پایش، مراقبت از محل‌های زادآوری، مدیریت فعالیت‌های کشاورزی و پشتیبانی از برنامه‌های تکثیر، مجموعه اقداماتی هستند که باید در کنار یکدیگر دنبال شوند.

در چنین شرایطی، هر منبع مالی اختصاص‌یافته به پروژه‌های محیط زیستی می‌تواند بخشی از این زنجیره حفاظتی را تکمیل کند. اهمیت طرح نشان‌دار کردن مالیات نیز دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود؛ یعنی تبدیل بخشی از درآمد مالیاتی به منابع قابل‌ردیابی برای اجرای پروژه‌های مشخص.

میش‌مرغ برای تداوم حیات خود به زیستگاه مناسب، امکان زادآوری و حفاظت مستمر نیاز دارد. طبیعتاً مالیات پرداختی یک مؤدی به تنهایی نمی‌تواند سرنوشت یک گونه را تغییر دهد، اما اگر تعداد بیشتری از مؤدیان، پروژه‌های محیط زیستی را در چارچوب این طرح انتخاب کنند، مجموع این منابع می‌تواند به تأمین مالی اقدامات حفاظتی کمک کند.

از این منظر، نشان‌دار کردن مالیات صرفاً درباره انتخاب محل هزینه‌کرد مالیات نیست؛ بلکه درباره ایجاد یک رابطه ملموس‌تر میان مؤدی و نتیجه پرداخت مالیات است.

اگر مؤدی بداند مالیاتی که پرداخت کرده است می‌تواند در تأمین مالی پروژه‌ای برای حفاظت از آب، خاک، زیستگاه‌ها یا گونه‌های در معرض خطر به کار گرفته شود، مفهوم مالیات از یک تعهد مالی به مشارکت در تأمین منافع عمومی نزدیک‌تر می‌شود.

در نهایت، یکی از مهم‌ترین کارکردهای این طرح می‌تواند ایجاد پیوند میان سیاست مالیاتی، تأمین مالی پروژه‌های اولویت‌دار و منافع عمومی باشد؛ مسیری که در صورت شفافیت در تخصیص و گزارش‌دهی درباره نحوه مصرف منابع، می‌تواند اعتماد مؤدیان به نظام مالیاتی را نیز تقویت کند.

در این میان، ادامه پرواز میش‌مرغ بر فراز دشت‌های ایران می‌تواند نمادی از نتیجه چنین رویکردی باشد؛ اینکه بخشی از مالیات پرداختی شهروندان، به جای باقی ماندن در یک عدد حسابداری، در قالب پروژه‌ای مشخص به حفظ سرمایه طبیعی کشور بازگردد.