، در حالی که گمانه زنی ها در مورد احتمال دستیابی به توافقی شصت روزه بین ایران و آمریکا در روزهای اخیر شدت پیدا کرده است، بررسی سخنان عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، نشان می دهد مفهوم مهمی در اظهارات وی به عنوان کلید واژه وجود دارد که می توان با تحلیلیش به ارزیابی بهتری از تحولات جاری دست یافت.

عراقچی بر «دیپلماسی از موضع قدرت» اشاره دارد. وی تأکید می کند «میدان و دیپلماسی دو بال یک پرواز هستند» و مذاکرات زمانی می‌تواند منافع ملی را تأمین کند که بر پایه اقتدار و ظرفیت‌های واقعی جمهوری اسلامی پیش برود. این موضع‌گیری را می‌توان فراتر از یک عبارت سیاسی معمول دانست؛ زیرا نشان‌دهنده تلاش دولت برای ارائه روایتی تازه از سیاست خارجی ایران در شرایط جدید منطقه‌ای و بین‌المللی است.

در سال‌های گذشته، به‌ویژه پس از توافق برجام، همواره در فضای سیاسی ایران نوعی دوگانه میان «دیپلماسی» و «میدان» ترسیم می‌شد. منتقدان برجام معتقد بودند تیم مذاکره‌کننده وقت بیش از اندازه به ابزار گفت‌وگو متکی بود و از ظرفیت‌های منطقه‌ای و بازدارندگی جمهوری اسلامی به اندازه کافی بهره نبرد. در مقابل، حامیان برجام تأکید داشتند حل پرونده هسته‌ای و کاهش فشارهای اقتصادی، نیازمند استفاده حداکثری از ظرفیت‌های دیپلماتیک است.

اکنون به نظر می‌رسد وزارت امور خارجه دولت چهاردهم تلاش دارد این دوگانه را کنار بگذارد و به جای آن، بر مکمل بودن قدرت میدانی و ابزار دیپلماسی تأکید کند. بر همین اساس، دستگاه دیپلماسی ایران در حال ارائه این پیام است که مذاکره نه از موضع ضعف، بلکه بر اساس مجموعه‌ای از مؤلفه‌های قدرت ملی صورت می‌گیرد. در این راستا اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، نیز بارها به ویژه در جریان جنگ اخیر تأکید داشت دیپلماسی در کنار عملکرد نیروهای مسلح انجام می پذیرد. وی حتی پس از نقض آتش بس چند روز گذشته آمریکا در جنوب ایران عنوان کرد تبادلات پیام با میانجیگری پاکستان بین تهران و واشنگتن ادامه دارد که این سخن مؤید اشاره به تداوم رویکرد دیپلماسی در تحولات کنونی است.

براین اساس باید گفت این رویکرد از چند عامل تأثیر پذیرفته است. نخست، تحولات منطقه‌ای طی دو سال گذشته. جنگ غزه، تشدید تنش‌ها در دریای سرخ، افزایش نقش بازیگران محور مقاومت و همچنین تغییر موازنه‌های قدرت در غرب آسیا، شرایطی را ایجاد کرده که جمهوری اسلامی معتقد است نسبت به سال‌های قبل در موقعیت متفاوتی قرار دارد.

عامل دوم، تغییر نگرش نسبت به مذاکرات هسته‌ای است. تجربه خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریم‌ها، نگاه تصمیم‌گیران ایرانی را نسبت به توافق‌های مبتنی بر اعتماد متقابل تغییر داد. در نتیجه، در رویکرد کنونی، دستیابی به توافق صرفاً زمانی مطلوب تلقی می‌شود که تضمین‌کننده منافع اقتصادی ایران و مانع از تکرار تجربه خروج یکجانبه آمریکا باشد.

از منظر وزارت امور خارجه، مذاکرات کنونی نیز نه با هدف دستیابی به توافقی صرفاً نمادین، بلکه با هدف تثبیت دستاوردها و حفظ خطوط قرمز جمهوری اسلامی دنبال می‌شود. به همین دلیل، مقامات ایرانی طی ماه‌های اخیر بارها بر حفظ ظرفیت‌های هسته‌ای، رفع مؤثر تحریم‌ها و دریافت تضمین‌های لازم تأکید کرده‌اند.

در سطح منطقه‌ای نیز این رویکرد پیام مشخصی برای کشورهای همسایه و بازیگران عربی دارد. تهران تلاش می‌کند نشان دهد که به موازات گسترش روابط با کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی، قطر، عمان و امارات متحده عربی، همچنان بر حفظ قدرت بازدارندگی خود تأکید دارد و دیپلماسی منطقه‌ای را مکمل این توانمندی می‌داند.

از سوی دیگر، این رویکرد برای آمریکا و اروپا نیز حامل پیامی روشن است. جمهوری اسلامی درصدد است این تصور را منتقل کند که فشار حداکثری و ابزارهای تحریمی نتوانسته‌اند توان چانه‌زنی ایران را کاهش دهند و هرگونه توافق احتمالی باید بر مبنای پذیرش واقعیت‌های موجود شکل بگیرد.

در این میان، برخی تحلیلگران معتقدند تأکید بر «دیپلماسی از موضع قدرت» تلاشی برای ایجاد اجماع داخلی پیرامون مذاکرات احتمالی است. تجربه برجام نشان داد شکاف‌های سیاسی داخلی می‌تواند بر سرنوشت توافقات خارجی تأثیرگذار باشد. از این رو، دولت و وزارت امور خارجه در تلاش هستند مذاکرات احتمالی را نه به عنوان عقب‌نشینی یا امتیازدهی، بلکه به عنوان نتیجه بهره‌گیری از ظرفیت‌های قدرت ملی به ویژه ابزار نظامی و واکنش مؤثر نیروهای مسلح معرفی کنند.

ازاین رو اظهارات اخیر عراقچی را می‌توان بخشی از تلاش برای بازتعریف گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی دانست؛ گفتمانی که می‌کوشد از دوگانه سنتی «میدان یا دیپلماسی» عبور کرده و تصویری از هم‌افزایی میان این دو ارائه دهد. در چنین فضایی ابراز نگرانی ها و حتی مخالفت های برخی گروه ها، شخصیت ها و جریان های داخلی که این روزها به خصوص در فضای مجازی شاهدش هستیم، می تواند کمتر شود و مسیر برای رسیدن به مرحله بعدی یعنی فاز خاتمه جنگ هموار گردد.