، صنعت کشاورزی این روزها جدا از مشکلات ساختاری با چالش جدیدی دست و پنجه نرم می‌کند، کشاورزان و مالکان زمین‌های زراعی، گاه تحت فشارهای اقتصادی زمین‌های خود را به بهانه‌های مختلف به فروش می‌رسانند و یا با تغییر کاربری قصد دارند تا ضرر این سال‌های خود را به سود تبدیل کنند،  اما در این میان، پدیده نوظهوری به نام خشکسالی مصنوعی یا تخریب خودخواسته شکل گرفته است. سناریویی که در آن باغ‌های سرسبز به عمد در مسیر خشک شدن یا حریق قرار می‌گیرند تا با حذف هویت کشاورزی زمین را برای دریافت مجوزهای تغییر کاربری هموار نماید، که برخی افراد با مداخلات غیرانسانی سعی در القای نابودی باغ دارند تا  راه را برای تغییر کاربری هموار کنند.

تاکتیک‌های فریبنده برای تغییر کاربری

در برخی موارد مشاهده می‌شود که برخی افراد با قطع حق‌ آبه، رها کردن آفات در میان درختان و یا حتی ایجاد آتش‌سوزی‌های محدود و کنترل‌ شده، سعی دارند کارشناسان بازدید کننده را متقاعد کنند که زمین مذکور دیگر قابلیت تولید محصول ندارد و اصطلاحا بایر شده است. هدف نهایی این اقدامات خروج زمین از شمول قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و ورود آن به چرخه ساخت‌وسازهای مسکونی یا تجاری است که ارزش افزوده چند برابری ایجاد می‌کند.

چارچوب قانونی؛ سد راه تخریب اراضی

قانونگذار برای مقابله با این ترفندها قوانین سختگیرانه‌ای را وضع کرده است. ستون فقرات این نظارت قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها (مصوب ۱۳۷۴ و اصلاحیه ۱۳۸۵) است  نکات کلیدی که در گزارش باید مدنظر باشد عبارتند از:

۱. کمیسیون تبصره یک ماده یک: مرجع نهایی تشخیص ضرورت تغییر کاربری کمیسیونی متشکل از نمایندگان جهاد‌کشاورزی، مسکن،  شهرسازی، استانداری و  محیط زیست است. نکته مهم اینجاست که عدم سوددهی فعلی به تنهایی دلیلی برای تغییر کاربری محسوب نمی‌شود.

۲. جرم‌انگاری تخریب عمدی (ماده ۳) د: بر اساس اصلاحات قانونی هرگونه اقدام که مانع از تداوم بهره‌برداری کشاورزی شود (مانند قطع عمدی درختان یا خشکاندن باغ) جرم محسوب می‌شود. در صورت اثبات تخریب عمدی نه تنها مجوزی صادر نمی‌شود، بلکه مالک به پرداخت جریمه نقدی (از یک تا سه برابر بهای روز زمین) و قلع و قمع بنای احداثی محکوم خواهد شد.

۳. تغییرات در اصلاحیه و آیین‌نامه‌های جدید

در رویکردهای جدید و بخشنامه‌های اخیر قوه قضاییه و وزارت جهاد کشاورزی نظارت‌ها از حالت گزارش‌محور به حالت سیستمی و هوشمند تغییر یافته است.

استفاده از پایش ماهواره‌ای

هم‌اکنون با استفاده از سامانه پنجره واحد مدیریت زمین، وضعیت سبزینگی اراضی به صورت مداوم رصد می‌شود. اگر زمین باغی به طور ناگهانی تغییر وضعیت دهد، سوابق تصاویر ماهواره‌ای به عنوان سند در محاکم قضایی علیه ادعای خشکسالی طبیعی استفاده می‌شود.

سخت‌گیری در صدور پروانه

طبق دستورالعمل‌های جدید شهرداری‌ها و دهیاری‌ها تا قبل از استعلام قطعی و تاییدیه رسمی، مدیریت جهاد کشاورزی حق صدور هیچ‌گونه پروانه ساخت یا تغییر دیواره‌های زمین را ندارند.

نتیجه‌گیری و نگاه رو به جلو

حفاظت از اراضی کشاورزی فراتر از یک وظیفه سازمانی یک ضرورت ملی برای حفظ منابع آب و خاک است. آگاهی‌بخشی به مالکان در مورد عواقب سنگین حقوقی تخریب عمدی باغ‌ها و از سوی دیگر، حمایت از کشاورزان برای اقتصادی کردن تولید می‌تواند راهگشای این بحران باشد. قانون نه به عنوان یک مانع بلکه به عنوان تضمین‌کننده حق نسل‌های آینده بر فضای سبز و امنیت غذایی ایستادگی خواهد کرد.

مستندات میدانی و نقش دیده‌بانان مردمی

اهمیت نظارت‌های عمومی زمانی روشن‌تر می‌شود که به گزارش‌های شهروندی نگاهی بیندازیم. به عنوان نمونه در ویدئویی که اخیرا توسط یکی از شهروندان دغدغه‌مند ارسال شده، تصاویری از وقوع حریق در بخشی از یک باغ در محدوده بلوار فرصت شیرازی (مدرس) به چشم می‌خورد. 

در خصوص این حادثه، فارغ از گمانه‌زنی‌های موجود، تعیین علت دقیق حادثه و بررسی ابعاد مختلف آن بر عهده کارشناسان فنی و آتش‌نشانی است تا مشخص شود حریق ناشی از عوامل طبیعی و حادثه‌ای بوده یا موارد دیگر. با این حال انتشار چنین تصاویری بیش از هر چیز یادآور حساسیت بالایی است که افکار عمومی نسبت به حفظ پهنه‌های سبز شهری دارد. اکنون چشم‌ها به گزارش رسمی نهادهای مسئول دوخته شده تا شفاف‌سازی لازم در این زمینه صورت گیرد چرا که هرگونه تغییر در وضعیت این اراضی مستقیماً با حقوق عامه و ریه‌های شهر در ارتباط است 

سامانه ۱۳۱؛ پل ارتباطی برای حفاظت از ثروت ملی

در همین راستا و برای جلوگیری از این‌گونه تخلفات، سامانه ۱۳۱ (سامانه ارتباط مردمی حفاظت اراضی کشاورزی) به عنوان یک ابزار نظارتی قدرتمند در اختیار عموم قرار گرفته است. این سامانه با هدف جلب مشارکت مردم در حفظ اراضی زراعی و باغ‌ ها راه‌اندازی شده و شهروندان می‌توانند بصورت مستندات شامل فیلم و عکس در صورت مشاهده هرگونه‌ تخلف بلافاصله موضوع را از طریق تماس با شماره ۱۳۱ گزارش دهند. در واقع، هر شهروند با استفاده از این سامانه یک حافظ زمین محسوب می‌شود تا از تبدیل شدن سفره‌های غذایی و باغ‌های مصفا به دیوارهای بتنی جلوگیری کند.

عدنان کریمیان/ فعال رسانه