، آمریکا پس از مشارکت در جنگ ۱۲ روزه، و سپس همراهی کامل با اسرائیل در نبرد چهل روزه و بعد از آن درگیری حدود دو هفته­ای با ایران در حوزه جنوبی که در تیرماه رخ داد، اکنون تصمیم گرفته از ابزار اقتصادی استفاده کند. این بدان معناست که در حوزه نظامی نتوانست به خواسته خود دست یابد. در همین راستا تحریم­هایی اقتصادی بزرگی را اعلام کرد که در آن شرکای تجاری جمهوری اسلامی نیز مورد هدف قرار گرفتند. برنامه ترامپ از این کار محدود کرد درآمدهای نفتی و ایجاد مانع در مسیر تجارت خارجی ایران است.

در این راستا چین و هند به‌عنوان دو شریک مهم آسیایی کشورمان، در کانون این فشار قرار گرفته‌اند. بررسی آخرین داده‌ها نشان می‌دهد اگرچه حجم تجارت تحت تأثیر قرار گرفته، اما وابستگی ساختاری چین به نفت ایران و تلاش هند برای حفظ بخشی از روابط، مانع از قطع کامل همکاری‌ها شده است.

 وضعیت تجارت با چین

چین همچنان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران باقی مانده و طبق برآوردها بیش از ۸۰ درصد صادرات دریایی نفت خام ایران را جذب می‌کند. پیش از تشدید محاصره دریایی و جنگ، واردات چین از ایران به اوج‌هایی نزدیک به ۱.۵ تا ۱.۹ میلیون بشکه در روز رسیده بود. اما داده‌های ردیابی کشتی‌ها نشان می‌دهد این رقم در ماه‌های اخیر ب کاهش یافته است اما روند کار ادامه دارد.

در این خصوص پالایشگاه‌های مستقل چینی نقش اصلی را در این تجارت ایفا می‌کنند. واشنگتن در تحریم‌های اخیر ده‌ها شرکت و فرد چینی و هنگ‌کنگی را هدف قرار داده و حتی به بانک‌های بزرگ‌تر چین درباره احتمال تحریم ثانویه هشدار داده است. پکن اما این اقدامات را غیرقانونی خوانده و اعلام کرده از منافع خود دفاع خواهد کرد. این موضع باعث شده تجارت نفتی ایران و چین با وجود کاهش حجم، به‌طور کامل متوقف نشود و از طریق شبکه‌های پیچیده کشتیرانی و پرداخت ادامه یابد.

وضعیت تجارت با هند

روابط تجاری ایران و هند تحت تأثیر تحریم‌ها کوچکتر از قبل شده است. حجم کل تجارت دوجانبه از حدود ۱۷ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۱۸-۲۰۱۹ به حدود ۱.۶۳ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ کاهش یافته است. در نیمه نخست ۲۰۲۶، هند حدود ۷۰۷ میلیون دلار نفت از ایران وارد کرد که عمدتاً در دوره‌های معافیت موقت آمریکا ممکن شد. صادرات هند به ایران نیز بیشتر شامل برنج، چای و دارو است.

در این رابطه آمریکا اخیراً چهار شرکت مستقر در هند و سه تبعه هندی را به‌دلیل تجارت حدود ۱۱۹ میلیون دلاری مرتبط با نفت و پتروشیمی ایران تحریم کرد. این اقدامات فضای احتیاط را در میان پالایشگاه‌ها و صادرکنندگان هندی افزایش داده است. با این حال، هند به‌دلیل نیاز به امنیت انرژی و پروژه‌هایی مانند بندر چابهار، همچنان به حفظ کانال‌های محدود تجاری علاقه‌مند است و از همراهی کامل با فشار حداکثری آمریکا خودداری کرده است.

با توجه به این مسائل کاهش صادرات نفت ایران به چین و محدود شدن تجارت با هند، همانطور که پزشکیان نیز صریحاً اعلام کرد فشار بر درآمدهای ارزی کشور بیشتر شده است ولی تمرکز خرید چین و استفاده از روش‌های جایگزین پرداخت و حمل‌ونقل، نشان‌دهنده محدودیت ابزار تحریم ثانویه در برابر قدرت‌های بزرگ اقتصادی است. آمریکا تاکنون از هدف قرار دادن مستقیم بانک‌های بزرگ چینی خودداری کرده، زیرا هزینه دیپلماتیک و اقتصادی آن بالا است.

از نگاه ایران، این وضعیت اهمیت تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و تقویت همکاری با قدرت‌های شرقی را برجسته می‌کند. تداوم خرید نفت توسط چین حتی در سطوح پایین‌تر، و حفظ بخشی از تجارت با هند، بیانگر آن است که فشار آمریکا نتوانسته ایران را به‌طور کامل از بازارهای آسیایی جدا کند. در عین حال، کاهش حجم تجارت هزینه بیشتری بر اقتصاد ایران تحمیل کرده و ضرورت پیشبرد همکاری‌های غیردلاری، تهاتر و اتصال به شبکه‌های مالی جایگزین را افزایش داده است.

در این راستا حضور رئیس جمهور کشورمان در بیشکک قزاقستان برای شکرت در نشست سران سازمان شانگهای می­تواند فرصتی برای رایزنی با کشورهای طرف تجارت ایران باشد تا به نحوی جلو اثرگذاری فشار اقتصادی آمریکا گرفته شود.