، اربعین، که در زبان عربی به معنای «چهل» است، در فرهنگ اسلامی به ویژه در مکتب اهل‌بیت(ع) یادآور چهلمین روز شهادت امام حسین(ع) در سال ۶۱ هجری قمری است. روایت‌ها حاکی از آن است که در این روز، جابر بن عبدالله انصاری به عنوان نخستین زائر بر مزار سیدالشهدا حاضر شد. او که از صحابه کهنسال پیامبر(ص) بود، به همراه شاگردش عطیه عوفی، پس از غسل در فرات و پوشیدن بهترین لباس‌ها، پای بر تربت خونین امام گذاشت و با اشک و ناله سلام داد.

در همین روز، بنا بر برخی منابع مانند «لهوف» سید بن طاووس، کاروان اهل‌بیت(ع) که پس از اسارت به شام رفته بودند، به کربلا بازگشتند. این بازگشت، تجدید سوگ و مرور دوباره حوادث عاشورا بود و فرهنگ زیارت اربعین را به یادگار گذاشت.

زیارت اربعین؛ نشانه ایمان و وفاداری

امام حسن عسکری(ع) در حدیثی مشهور فرمود: «عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلاةُ الخَمسینَ، و زِیَارَةُ الأَربَعِینَ…» که زیارت امام حسین(ع) در اربعین را نشانه ایمان معرفی کرده است.

متن زیارت اربعین در کتاب «مصباح المتهجد» شیخ طوسی و «مفاتیح‌الجنان» با این فراز آغاز می‌شود:

السَّلاَمُ عَلَى وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ، السَّلاَمُ عَلَى خَلِیلِ اللَّهِ وَ نَجِیبِهِ، السَّلاَمُ عَلَى صَفِیِّ اللَّهِ وَ ابْنِ صَفِیِّهِ، السَّلاَمُ عَلَى الْحُسَیْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهِیدِ…

این زیارت، علاوه بر سلام بر مقام معنوی سیدالشهدا، شهادت بر اهداف قیام او علیه ظلم و فساد را یادآوری کرده و از خداوند درخواست توفیق پیروی از راه آن حضرت را دارد.

نماز زیارت؛ دو رکعت خلوص

پس از پایان زیارت، دو رکعت نماز زیارت توصیه شده است. این نماز در رکعت اول پس از سوره حمد، با تلاوت سوره «توحید» و در رکعت دوم پس از حمد، با قرائت سوره «کافرون» انجام می‌شود. نیت نماز، بندگی خالصانه و اهدای پاداش معنوی آن به امام حسین(ع) و یاران شهید اوست. برخی علما بر قرائت دعاهای کوتاه پس از نماز، به ویژه برای رفع حاجات و سلامتی مؤمنان، تأکید کرده‌اند.

دعا برای فرج امام زمان(عج)

یکی از مهم‌ترین توصیه‌ها در روز اربعین، دعا برای تعجیل ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) است. دعای «اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن…» که در بسیاری از زیارات اهل‌بیت خوانده می‌شود، در این روز اهمیت ویژه‌ای دارد و پیوند استمرار نهضت حسینی با قیام مهدوی را برجسته می‌کند.

قرائت قرآن و هدیه به شهدا

خواندن سوره‌های یس، واقعه، ملک و فجر در این روز و هدیه‌کردن ثواب آن به ارواح مطهر شهدای کربلا، از اعمال با فضیلت است. علما توصیه کرده‌اند فرد مؤمن در روز اربعین بخشی از وقت خود را به تدبر در آیات قرآن و مرور پیام‌های الهی اختصاص دهد.

صدقه، اطعام و خدمت به زائران

روز اربعین، روز بخشش و کرامت نیز هست. در فرهنگ پیاده‌روی اربعین، موکب‌ها و ایستگاه‌های خدمت‌رسانی به زائران، از آب و غذا تا دارو و اسکان، نماد عملی عشق به امام حسین(ع) هستند. حتی کسانی که در منزل هستند، با صدقه‌دادن یا کمک به نیازمندان می‌توانند در این ثواب شریک شوند.

مجالس عزاداری و ذکر مصیبت

برگزاری مراسم روضه‌خوانی، قرائت مقتل و بیان فضایل اهل‌بیت، بخش مهمی از اعمال اربعین را تشکیل می‌دهد. رعایت آداب عزاداری و حفظ شأن مراسم، جلوه‌ای از وفاداری به فرهنگ عاشورا است.

پیاده‌روی اربعین؛ بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جهان

در سال‌های اخیر، راهپیمایی میلیونی از نجف تا کربلا در روزهای منتهی به اربعین، به بزرگ‌ترین گردهمایی مذهبی جهان بدل شده است. میلیون‌ها مشتاق از قاره‌های مختلف، با شعار «حب الحسین یجمعنا» مسیر ۸۰ کیلومتری را طی می‌کنند. این حرکت مسالمت‌آمیز، پیام جهانی عاشورا یعنی عدالت‌خواهی، وحدت و مقابله با ظلم را به دنیا مخابره می‌کند.