، گزارش ها نشان می دهد لبنان در تلاش است با احیای خطوط ریلی قدیمی و اتصال بندر طرابلس به شبکه حمل‌ونقل سوریه، به پروژه ریلی در حال شکل‌گیری میان ترکیه و عربستان بپیوندد؛ طرحی که در صورت تأمین منابع مالی و رفع موانع زیرساختی و امنیتی، می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای تجارت میان مدیترانه، شام و کشورهای خلیج فارس ایجاد کند. بااین‌حال، فاصله میان توافق‌های سیاسی و اجرای عملیاتی این طرح همچنان قابل‌توجه است.

این دستور کار لبنان در واقع بخشی از رقابت منطقه‌ای برای توسعه مسیرهای زمینی تجارت تبدیل شده است. از این رو در تازه‌ترین تحولات، بیروت برای پیوستن به شبکه ریلی پیشنهادی ترکیه و عربستان، به دنبال جلب حمایت آنکارا و گسترش همکاری با دمشق است.

در همین راستا اخیراً فایز رسامنی، وزیر کارهای عمومی و حمل‌ونقل لبنان، در دیدار با مراد لوتِم، سفیر ترکیه در بیروت، درباره گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه حمل‌ونقل، زیرساخت و پروژه‌های عمرانی گفت‌وگو کرده است. این رایزنی در شرایطی انجام شد که دولت لبنان در پی اتصال بنادر خود به شبکه ریلی منطقه‌ای است؛ شبکه‌ای که قرار است ترکیه را از مسیر سوریه و اردن به عربستان و در مراحل بعدی به دیگر کشورهای خلیج فارس مرتبط کند.

پروژه‌ای فراتر از احیای یک خط‌آهن قدیمی

طبق اعلام وزیر حمل‌ونقل ترکیه در تیرماه، دو کشور قصد دارند طی سه تا چهار سال آینده، مسیر ریلی میان ترکیه و عربستان را با عبور از سوریه و اردن توسعه دهند. این شبکه در مرحله نخست برای انتقال کالا، انرژی و مسافر طراحی شده و امکان اتصال کشورهای دیگری مانند امارات، کویت، قطر و عمان نیز در مراحل بعدی مطرح شده است.

بااین‌حال، این مسیر هنوز یک شبکه پیوسته و آماده بهره‌برداری نیست. به گفته وزیر حمل‌ونقل ترکیه، درحالی‌که بخش‌هایی از مسیر در عربستان و جنوب ترکیه آماده شده‌اند، حدود ۴۰۰ کیلومتر از مسیر میان سوریه و اردن همچنان به ایجاد یا بازسازی زیرساخت نیاز دارد. آنکارا همچنین از برنامه سرمایه‌گذاری حدود ۱۰۰ میلیون دلاری برای بازسازی خط‌آهن میان مرز ترکیه و حلب و ایجاد ارتباط مستقیم ریلی با دمشق خبر داده است. بنابراین، تحقق اتصال کامل به سرمایه‌گذاری، هماهنگی فنی و همکاری چند دولت وابسته است.

این پروژه در عین حال به احیای بخش‌هایی از راه‌آهن تاریخی حجاز ارتباط دارد؛ شبکه‌ای که در دوره عثمانی دمشق را به مدینه متصل می‌کرد. هدف کنونی، بازسازی صرف یک مسیر تاریخی نیست، بلکه ایجاد شبکه‌ای جدید متناسب با نیازهای تجاری و ترانزیتی امروز منطقه است.

بندر طرابلس؛ نقطه اتصال لبنان به شبکه منطقه‌ای

برای لبنان، اهمیت طرح در موقعیت بندر طرابلس در ساحل مدیترانه و امکان اتصال آن به شبکه ریلی سوریه نهفته است. در صورت بازسازی خط‌آهن میان طرابلس و منطقه مرزی عبودیه و اتصال آن به مسیرهای داخلی سوریه، کالاها می‌توانند از بندر لبنان به سمت حمص و دیگر مراکز حمل‌ونقل سوریه انتقال یابند. در مرحله‌ای گسترده‌تر، این مسیر می‌تواند به شبکه‌های ریلی ترکیه، اردن و کشورهای خلیج فارس متصل شود.

در مرداد ماه وزیران حمل‌ونقل لبنان و سوریه در دمشق درباره احیای ارتباط ریلی دو کشور به توافق اولیه رسیدند. طرفین از تشکیل کمیته‌ای تخصصی برای بررسی مسائل فنی و تدوین چارچوب مشترک سخن گفتند. به گزارش رسانه لبنانی «لوریان لو ژور»، در اردیبهشت نیز گام اداری اولیه‌ای برای انتخاب مشاور و انجام مطالعه امکان‌سنجی بازسازی خط‌آهن حدود ۴۰ کیلومتری میان بندر طرابلس و گذرگاه عبودیه برداشته شده بود. این مسیر در صورت احیا می‌تواند به شبکه ریلی سوریه در جهت حمص متصل شود.

خبرگزاری دولتی سوریه، سانا، نیز در اواسط شهریور اعلام کرد هیئتی از وزارت حمل‌ونقل سوریه با مقام‌های لبنانی درباره بازسازی ارتباط ریلی و اتصال بندر طرابلس به شبکه سوریه گفت‌وگو کرده است. در این گزارش، انجام مطالعات فنی و اقتصادی برای تعیین هزینه، منابع مالی، الزامات اجرایی و سازوکار بهره‌برداری از پروژه از مراحل ضروری پیش رو عنوان شد.

چرا ترکیه و عربستان به مسیرهای زمینی تازه علاقه‌مندند؟

توسعه شبکه‌های ریلی منطقه‌ای را باید در چارچوب تلاش کشورهای خاورمیانه برای افزایش ظرفیت ترانزیت و متنوع‌سازی مسیرهای حمل‌ونقل بررسی کرد. وابستگی بخش مهمی از تجارت و انتقال انرژی منطقه به مسیرهای دریایی، به‌ویژه در دوره‌های تنش نظامی، آسیب‌پذیری زنجیره تأمین را آشکار می‌کند. مسیرهای زمینی و ریلی می‌توانند در برخی مبادلات، گزینه‌ای مکمل برای حمل‌ونقل دریایی باشند و پیوند میان مراکز تولید، بنادر و بازارهای مصرف را تقویت کنند.

ترکیه از اتصال ریلی به کشورهای عربی می‌تواند برای افزایش نقش خود در انتقال کالا میان اروپا، آناتولی، شام و خلیج فارس بهره ببرد. عربستان نیز با توسعه ارتباطات زمینی به دنبال تقویت شبکه لجستیکی و ایجاد مسیرهای بیشتر برای جابه‌جایی کالا و مسافر است. مشارکت اردن و سوریه در این طرح نیز می‌تواند برای بازسازی زیرساخت‌ها، جذب سرمایه و افزایش درآمدهای ترانزیتی اهمیت داشته باشد.

اندیشکده چتم‌هاوس در تحلیلی که اخیراً منتشر کرد، نوشت عراق، سوریه و لبنان در پی استفاده از موقعیت جغرافیایی خود میان اروپا و خلیج فارس برای توسعه خطوط لوله، جاده‌ها، راه‌آهن و مسیرهای ارتباطی هستند. این تحلیل در عین حال تأکید می‌کند که تحقق چنین طرح‌هایی به اصلاحات اقتصادی، بازسازی زیرساخت‌ها و رفع موانع اجرایی وابسته است.

موانع پیش روی پروژه؛ از تأمین مالی تا وضعیت زیرساخت‌ها

با وجود مزایای بالقوه، احیای شبکه ریلی لبنان با چالش‌های جدی روبه‌روست. نخستین مانع، فرسودگی زیرساخت‌هاست. شبکه راه‌آهن لبنان در جریان جنگ داخلی این کشور در سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ به‌شدت آسیب دید و بخش عمده آن از چرخه فعالیت خارج شد. افزون بر آن، توسعه ساخت‌وساز در برخی مسیرهای قدیمی، بازسازی خطوط را دشوارتر کرده است.

دومین مانع، هزینه و منابع مالی است. پیش از آغاز عملیات اجرایی، باید هزینه بازسازی خطوط، ساخت یا تعمیر ایستگاه‌ها، اتصال به شبکه سوریه و الزامات گمرکی و امنیتی مشخص شود. در شرایطی که لبنان با محدودیت‌های مالی و نیازهای گسترده بازسازی روبه‌روست، تأمین منابع برای یک پروژه فرامرزی به مشارکت سرمایه‌گذاران و حمایت نهادهای مالی نیاز دارد.

سومین مسئله، هماهنگی میان کشورهای مسیر است. حتی اگر بخش لبنانی و بخشی از خطوط سوریه بازسازی شوند، بهره‌برداری مؤثر از شبکه به توافق درباره استانداردهای فنی، عبور قطارها از مرزها، تعرفه‌های ترانزیتی، کنترل گمرکی و مسئولیت نگهداری زیرساخت‌ها نیاز دارد. اختلاف در هر یک از این حوزه‌ها می‌تواند هزینه و زمان انتقال کالا را افزایش دهد و مزیت رقابتی مسیر را کاهش دهد.

پیامدها برای معادلات ترانزیتی منطقه

تلاش لبنان برای اتصال به شبکه ریلی ترکیه و عربستان، نشانه‌ای از رقابت فزاینده کشورهای منطقه برای تبدیل موقعیت جغرافیایی به مزیت اقتصادی است. در این رقابت، صرف قرارگرفتن در مسیر کافی نیست؛ کشورها باید زیرساخت قابل‌اتکا، مقررات هماهنگ، هزینه حمل‌ونقل رقابتی و ثبات سیاسی لازم را نیز فراهم کنند.

برای ایران نیز تحولات مربوط به شبکه‌های ریلی غرب آسیا اهمیت دارد. گسترش مسیرهای ترکیه، سوریه، اردن و خلیج فارس می‌تواند آرایش گزینه‌های ترانزیتی منطقه را متنوع‌تر کند و رقابت برای جذب کالا و سرمایه‌گذاری را افزایش دهد. بااین‌حال، در شرایط کنونی نمی‌توان این پروژه را جایگزینی قطعی برای مسیرهای موجود یا اقدامی مشخص علیه منافع ایران دانست؛ زیرا شبکه هنوز کامل نشده و میزان مشارکت کشورهای مختلف و حجم بار قابل‌انتقال آن نیز روشن نیست.

در نهایت، آینده طرح ریلی لبنان بیش از هر چیز به عبور از مرحله تفاهم سیاسی و مطالعات فنی وابسته است. اگر بیروت، دمشق و آنکارا بتوانند منابع مالی، الزامات زیرساختی و هماهنگی مرزی را تأمین کنند، بندر طرابلس امکان خواهد یافت نقش پررنگ‌تری در تجارت منطقه‌ای ایفا کند. اما تا آن زمان، این طرح را باید فرصتی بالقوه برای بازسازی اقتصادی لبنان و گسترش ارتباطات زمینی منطقه دانست، نه کریدوری که تحقق آن قطعی شده باشد.