،حضور رئیس جمهوری کشورمان در نشست‌های منطقه‌ای ترکمنستان در روزهای پنجشنبه و جمعه فرصتی برای ایران فراهم کرد تا هم‌زمان روابط خود با روسیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و کشورهای آسیای مرکزی را در چارچوبی چندجانبه پیگیری کند. این سفر در شرایطی انجام شد که مسیرهای ترانزیتی اوراسیا، همکاری‌های اقتصادی تحت تأثیر تحریم‌ها، رقابت بر سر کریدورهای منطقه‌ای و بحران زیست‌محیطی دریای خزر، اهمیت بیشتری در محاسبات سیاست خارجی ایران پیدا کرده‌اند.

در روز پنجشنبه هشتمین نشست مشورتی سران آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان و روز جمعه نیز شورای سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و اجلاس زیست‌محیطی دریای خزر برگزار شد. پزشکیان در نشست کشورهای مستقل مشترک‌المنافع به‌عنوان مهمان ویژه حضور یافت و در اجلاس زیست‌محیطی نیز در کنار سران چهار کشور دیگر ساحلی خزر شرکت کرد. ایران عضو کشورهای مستقل مشترک‌المنافع نیست و در قالب شش‌جانبه آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان نیز شرکت‌کننده محسوب نمی‌شود؛ اما حضور در دو نشست دیگر و دیدارهای دوجانبه، امکان گفت‌وگو با طیف گسترده‌ای از بازیگران منطقه را فراهم کرد.

اهداف نشست‌ها؛ از هماهنگی سیاسی تا اتصال اقتصادی

یکی از اهداف اصلی نشست سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، بررسی وضعیت همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی میان کشورهای عضو و تعیین اولویت‌های آینده بود. توسعه حمل‌ونقل، تقویت ارتباطات منطقه‌ای، هماهنگی سیاست خارجی، همکاری‌های انتظامی و تبادل اطلاعات از محورهای مطرح‌شده در این نشست بود. یکی از تصمیم‌های اعلام‌شده نیز نام‌گذاری سال ۲۰۲۹ به‌عنوان «سال اتصال حمل‌ونقلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع» بود؛ تصمیمی که اهمیت پیوند زیرساخت‌های حمل‌ونقل را در دستور کار این مجموعه برجسته می‌کند.

در نشست مشورتی آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان نیز تمرکز بر تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، توسعه مسیرهای ترانزیتی شرق به غرب و شمال به جنوب، انرژی، تجارت، مدیریت منابع آب و افزایش هماهنگی میان شش کشور بود. این قالب از آن جهت اهمیت دارد که جمهوری آذربایجان با مشارکت کامل در این چارچوب، ارتباط نهادی میان آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی را تقویت می‌کند. در نتیجه، دریای خزر بیش از گذشته می‌تواند به‌عنوان حلقه اتصال دو منطقه مورد توجه قرار گیرد.

برای ایران، اهمیت این روند در آن است که تحولات شبکه‌های حمل‌ونقلی منطقه مستقیماً بر جایگاه ترانزیتی کشور اثر می‌گذارد. توسعه مسیرهای عبوری از خزر و قفقاز می‌تواند فرصت‌هایی برای تجارت ایران ایجاد کند؛ در عین حال، اگر زیرساخت‌های رقیب سریع‌تر توسعه یابند و ایران در طرح‌های اتصال منطقه‌ای مشارکت مؤثری نداشته باشد، بخشی از جریان کالا و سرمایه ممکن است از مسیرهای جایگزین عبور کند.

دیدار پزشکیان و پوتین؛ همکاری اقتصادی و تحولات منطقه‌ای

دیدار پزشکیان با همتای روسی اش یکی از مهم‌ترین بخش‌های سفر بود. دو طرف درباره روند روابط دوجانبه و تسریع پروژه‌های مشترک در حوزه‌های انرژی، کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت گفت‌وگو کردند. در این دیدار، تحولات منطقه و تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگ نیز مطرح شد.

پزشکیان به پوتین گفت ایران و آمریکا پیشنهادهای تازه‌ای را برای پیشبرد روند مذاکرات مبادله کرده‌اند و تهران پس از اصلاح پیشنهادها، آماده است با میانجی‌ها درباره نهایی‌سازی آنها گفت‌وگو کند. پوتین نیز از تلاش‌های دیپلماتیک ایران حمایت کرد و آمادگی روسیه را برای کمک به حل‌وفصل مسالمت‌آمیز بحران اعلام کرد. این اظهارات نشان می‌دهد دیدار در ترکمنستان علاوه بر روابط اقتصادی، فرصتی برای رایزنی درباره تحولات امنیتی و دیپلماتیک نیز بوده است. با این حال، از این گفت‌وگوها نمی‌توان نتیجه گرفت که توافقی میان تهران و واشنگتن حاصل شده یا روسیه نقش میانجی انحصاری را بر عهده گرفته است.

برای تهران، رابطه با مسکو از چند جهت اهمیت دارد: توسعه تجارت دوجانبه، تکمیل پروژه‌های حمل‌ونقلی، همکاری انرژی و هماهنگی در موضوعات منطقه‌ای. با این حال، تبدیل این ظرفیت‌ها به دستاورد اقتصادی به پیشرفت عملی پروژه‌ها، حل مسائل اجرایی و فراهم شدن سازوکارهای پرداخت و حمل‌ونقل وابسته است.

دیدار با علی‌اف؛ اهمیت کریدورها و ارتباطات مرزی

دیدار پزشکیان با رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. طبق اطلاعیه دفتر ریاست‌جمهوری آذربایجان، دو طرف روابط تاریخی و دوستانه، تماس‌های اخیر و روند اجرای پروژه‌های مشترک را بررسی کردند. در این دیدار اعلام شد که کارهای مربوط به پروژه آغبند ـ کلاله به مراحل پایانی نزدیک شده است.

اهمیت این پروژه تنها به یک مسیر ارتباطی محدود نیست. توسعه زیرساخت‌های مرزی و حمل‌ونقل می‌تواند رفت‌وآمد، مبادلات تجاری و ارتباطات منطقه‌ای را تسهیل کند. روابط تهران و باکو نیز بر موضوعاتی همچون امنیت مرزها، ترانزیت، انرژی و پیوندهای اقتصادی استوار است؛ موضوعاتی که در شرایط رقابت بر سر کریدورهای قفقاز جنوبی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. با این حال، نباید هر توافق یا پروژه مشترک را به معنای حل همه اختلافات دوجانبه دانست. اهمیت دیدار اخیر در تداوم گفت‌وگو و پیگیری طرح‌های مشخص است؛ سنجش نتیجه آن نیز به زمان‌بندی اجرای پروژه‌ها و میزان افزایش واقعی مبادلات وابسته خواهد بود.

ارمنستان و آسیای مرکزی؛ حلقه‌های مکمل سیاست منطقه‌ای ایران

دیدار پزشکیان با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، نیز بر گسترش روابط دوجانبه و اهمیت تماس‌های مستمر در سطح عالی متمرکز بود. دفتر نخست‌وزیری ارمنستان اعلام کرد دو طرف درباره برنامه همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کردند و به مشارکت شرکت‌های ایرانی در اجرای پروژه‌های راهبردی در ارمنستان اشاره شد.

برای ایران، روابط با ارمنستان از منظر ارتباط با قفقاز جنوبی، تجارت مرزی و دسترسی به مسیرهای منطقه‌ای اهمیت دارد. در کنار آن، توسعه روابط با ترکمنستان، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان می‌تواند به متنوع‌سازی شرکای تجاری و افزایش ارتباطات زمینی و دریایی کمک کند. البته تفاوت اولویت‌های کشورهای منطقه و رقابت میان مسیرهای ترانزیتی، ضرورت پیگیری منظم توافق‌ها را افزایش می‌دهد.

بحران خزر؛ نتیجه‌ای فراتر از بیانیه‌های سیاسی

یکی از ملموس‌ترین خروجی‌های نشست، تصمیم سران پنج کشور ساحلی دریای خزر برای ایجاد کمیسیونی با هدف بررسی کاهش سطح آب این دریا و هماهنگی اقدامات مقابله با پیامدهای آن بود. این کمیسیون با مشارکت معاونان نخست‌وزیر آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان و نمایندگان عالی‌رتبه ایران و روسیه تشکیل خواهد شد.

کاهش سطح آب خزر بر بنادر، حمل‌ونقل دریایی، شیلات، زیست‌بوم ساحلی و فعالیت‌های اقتصادی کشورهای منطقه اثر می‌گذارد. تشکیل کمیسیون می‌تواند زمینه‌ای برای تبادل داده‌های علمی و تدوین اقدامات هماهنگ فراهم کند؛ اما میزان اثرگذاری آن به استمرار همکاری و تبدیل تصمیم سیاسی به برنامه اجرایی وابسته است.

اهمیت حضور ایران در معماری جدید منطقه

نشست‌های ترکمنستان که در منطقه آوازه این کشور برگزار شد، برای جمهوری اسلامی ایران از آن جهت اهمیت داشتند که چند مسیر دیپلماسی را در یک مقطع زمانی در کنار هم قرار دادند: رایزنی با روسیه درباره همکاری اقتصادی و تحولات منطقه، گفت‌وگو با آذربایجان و ارمنستان درباره روابط دوجانبه و پروژه‌های ارتباطی، و مشارکت در تصمیم‌گیری مشترک درباره آینده دریای خزر.

در شرایطی که تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی، هزینه تجارت خارجی ایران را افزایش داده‌اند، توسعه ارتباطات با همسایگان شمالی می‌تواند به متنوع‌سازی مسیرهای تجارت و تقویت ظرفیت ترانزیتی کشور کمک کند. با این حال، ارزش واقعی این نشست‌ها نه صرفاً در تعداد دیدارها یا بیانیه‌ها، بلکه در اجرای پروژه‌ها، افزایش مبادلات، بهبود ارتباطات مرزی و شکل‌گیری سازوکارهای پایدار همکاری مشخص خواهد شد.

مسئله اصلی برای سیاست خارجی ایران این است که چگونه از حضور در چنین نشست‌هایی برای تبدیل موقعیت جغرافیایی کشور به منافع اقتصادی و ارتباطی پایدار استفاده کند. این هدف به پیگیری مستمر توافق‌ها، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و شناخت دقیق منافع متفاوت کشورهای منطقه نیاز دارد.