، روز جمعه (۱۶ مرداد) توافقنامه دفاعی مشترکی میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان  به امضا رسید که از سوی وزارت خارجه پاکستان با عنوان «توافق مکه» معرفی شده است. بر اساس بیانیه رسمی پاکستان، سه کشور توافق کرده‌اند هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از اعضا، به منزله حمله علیه هر سه کشور تلقی شود؛ اصلی که یادآور بند دفاع جمعی در برخی پیمان‌های نظامی بین‌المللی است. هم‌زمان، یک مقام ترکیه نیز به خبرگزاری رویترز اعلام کرد این توافق ماهیتی کاملاً دفاعی دارد، علیه هیچ کشور مشخصی تنظیم نشده و سایر کشورهای منطقه نیز در صورت تمایل می‌توانند به آن بپیوندند.

با این حال این توافق را باید فراتر از یک تفاهم‌نامه نظامی دوجانبه یا سه‌جانبه دانست. در واقع، سه بازیگر مهم جهان اسلام تلاش کرده‌اند چارچوبی برای همکاری‌های امنیتی منظم ایجاد کنند؛ چارچوبی که می‌تواند از تبادل اطلاعات و هماهنگی نظامی تا همکاری در آموزش، رزمایش‌های مشترک، توسعه صنایع دفاعی و هماهنگی در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای را در بر بگیرد.

زمان‌بندی امضای این توافق، خود یکی از مهم‌ترین ابعاد آن است. خاورمیانه طی ماه‌های اخیر با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان روبه‌رو بوده است؛ از جنگ غزه و تنش‌های دریای سرخ گرفته تا درگیری‌های مرتبط با ایران و آمریکا، افزایش نگرانی درباره امنیت مسیرهای انرژی و تغییر موازنه‌های امنیتی در منطقه.

در چنین فضایی، عربستان سعودی به دنبال آن است که نقش فعال‌تری در معماری امنیتی منطقه ایفا کند. در سال‌های اخیر، ریاض تلاش کرده ضمن حفظ روابط راهبردی با آمریکا، دامنه همکاری‌های دفاعی خود را با قدرت‌های مهم اسلامی نیز گسترش دهد. ترکیه نیز با برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین صنایع دفاعی منطقه و پاکستان با داشتن توانمندی‌های قابل توجه نظامی، دو شریک طبیعی برای چنین ابتکاری محسوب می‌شوند.

از این منظر، توافق مکه را می‌توان تلاشی برای افزایش ظرفیت بازدارندگی و کاهش وابستگی به یک بازیگر خارجی واحد در حوزه امنیت دانست؛ هرچند سه کشور تأکید کرده‌اند که این توافق جایگزین سایر پیمان‌های امنیتی آنها نخواهد بود. در این راستا ناتوانی آمریکا در پشتیبانی از متحدانش در منطقه در پی درگیری های چند ماه اخیر با ایران، می تواند مهمترین عامل ترس عربستان از آینده باشد که اکنون دست به دامن کشورهای دیگر منطقه شده است.

حوزه عمل توافق

اگرچه متن کامل توافق هنوز منتشر نشده است، اما با توجه به بیانیه‌های رسمی، حوزه‌های همکاری احتمالاً شامل موارد زیر خواهد بود: هماهنگی در صورت وقوع حمله مسلحانه به یکی از اعضا، برگزاری رزمایش‌های مشترک، تبادل اطلاعات و همکاری‌های اطلاعاتی، آموزش و انتقال تجربه‌های نظامی، توسعه همکاری در صنایع دفاعی و فناوری‌های نظامی، هماهنگی در مقابله با تهدیدهای فرامرزی از جمله تروریسم، حملات سایبری و تهدیدهای دریایی.

با این حال، هنوز مشخص نیست سازوکار اجرایی این تعهد دفاع جمعی چگونه خواهد بود و آیا ایجاد ساختار فرماندهی مشترک یا نیروهای واکنش سریع نیز در دستور کار قرار دارد یا خیر.

پیامدهای منطقه‌ای

در صورت اجرایی شدن، این توافق می‌تواند یکی از مهم‌ترین ترتیبات امنیتی میان کشورهای مسلمان در دهه‌های اخیر باشد. تاکنون بخش عمده ساختارهای دفاعی منطقه بر روابط دوجانبه با قدرت‌های فرامنطقه‌ای استوار بوده است، اما توافق مکه تلاش می‌کند الگویی مبتنی بر همکاری میان سه قدرت مهم اسلامی ارائه دهد. از سوی دیگر، این توافق ممکن است دیگر کشورهای منطقه را نیز به بررسی پیوستن به چنین سازوکاری یا ایجاد ترتیبات امنیتی مشابه ترغیب کند. همین موضوع می‌تواند بر آینده همکاری‌های امنیتی در خاورمیانه اثرگذار باشد.

تأثیر بر ایران

از نگاه ایران، شکل‌گیری هرگونه سازوکار دفاعی جدید در پیرامون کشور، به طور طبیعی از منظر امنیت ملی مورد توجه قرار می‌گیرد. با این حال، مقام ترکیه به صراحت اعلام کرده است که این توافق علیه هیچ کشور مشخصی تنظیم نشده است. در سطح راهبردی، ایران احتمالاً تحولات مرتبط با این توافق را با دقت دنبال خواهد کرد؛ به‌ویژه اگر دامنه آن در آینده به همکاری‌های عملیاتی گسترده‌تر یا پیوستن کشورهای دیگر منطقه گسترش یابد.

تأثیر بر اسرائیل

هرچند در بیانیه‌های رسمی هیچ اشاره‌ای به اسرائیل نشده است، اما ایجاد یک چارچوب دفاعی میان سه کشور مهم اسلامی می‌تواند از نگاه اسرائیل نیز تحول قابل توجهی باشد. در این راستا بیشتر کارشناسا معتقدند هدف اصلی این توافق، در واقع جلوگیری از حملات اسرائیل است. اسرائیل در سال‌های اخیر تلاش کرده شبکه‌ای از همکاری‌های امنیتی و دفاعی با برخی کشورهای منطقه ایجاد کند. در چنین شرایطی، شکل‌گیری یک ائتلاف مستقل میان سه کشور مسلمان، بدون حضور بازیگران غربی، می‌تواند به یکی دیگر از متغیرهای مؤثر در موازنه امنیتی منطقه تبدیل شود.

چالش‌های پیش رو

با وجود اهمیت سیاسی توافق، موفقیت آن به عوامل متعددی بستگی دارد. نخست، میزان هماهنگی سیاسی میان سه کشور در بحران‌های آینده اهمیت خواهد داشت. دوم، اختلاف دیدگاه آنها درباره برخی پرونده‌های منطقه‌ای می‌تواند بر سرعت اجرای توافق اثر بگذارد. همچنین، هنوز روشن نیست در صورت وقوع یک حمله محدود یا یک بحران مرزی، تعهد دفاع جمعی دقیقاً چگونه فعال خواهد شد و دامنه واکنش مشترک تا چه اندازه خواهد بود.

با این حال توافق دفاعی مکه را می‌توان یکی از مهم‌ترین ابتکارهای امنیتی جدید در جهان اسلام دانست. این توافق، علاوه بر پیام نظامی، حامل یک پیام سیاسی نیز هست؛ اینکه سه کشور مهم منطقه در پی ایجاد چارچوبی منظم برای همکاری‌های دفاعی و امنیتی هستند. اما میزان اثرگذاری آن به نحوه اجرای تعهدات، توسعه همکاری‌های عملی و واکنش سایر بازیگران منطقه‌ای بستگی خواهد داشت. اگر این توافق از سطح یک بیانیه سیاسی فراتر رود و به همکاری‌های نهادی و عملیاتی منجر شود، می‌تواند در سال‌های آینده به یکی از مؤلفه‌های جدید موازنه امنیتی خاورمیانه تبدیل شود. مسئله مهم آنکه این رویداد، کاملاً متأثر از دو جنگی است که ایران در یکسال اخیر از سر گذرانده است.