، آنچه پس از شروع جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران در نهم اسفند در خلیج فارس و تنگه هرمز رخ داد، صرفاً یک بحران دریایی یا انرژی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تلاش کشورهای ساحلی این تنگه برای بازتعریف نظم امنیتی خلیج فارس است.

در این راستا ایران و عمان برای جلوگیری از تهدیدات امنیتی دریایی که می تواند حاکمیت آنها را به چالش بکشد، به‌ دنبال ایجاد ساز و کاری مشترک برای مدیریت امنیت هرمز هستند. اما این تصمیم می تواند معادلات ژئوپلیتیکی خلیج فارس را تغییر دهد. در این خصوص اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه در نشست خبری خود تصریح کرد جمهوری اسلامی با همکاری عمان و برخی نهادهای تخصصی بین‌المللی در حال طراحی «مکانیسم امنیت پایدار» برای تنگه هرمز است. نکته مهم آنکه آمریکا و برخی متحدانش تلاش دارند این مکانیسم را به دریافت عوارض از کشتی های عبوری تقلیل دهند اما عوارض دریافتی، فقط بخشی از این برنامه آنهم در قبال تأمین امنیت آبراهه، مسائل مرتبط با ناوبری و محیط زیست است.

در این میان عمان تنها کشور عربی خلیج فارس است که همزمان روابط نزدیک و باثباتی با ایران، آمریکا و کشورهای عربی دارد و چون کشور ساحلی تنگه هرمز محسوب می شود، نقش مهمی در این فرایند ایفا می کند.

عمان تلاش دارد میان دو هدف تعادل ایجاد کند: از یک‌سو جلوگیری از نظامی‌تر شدن هرمز و از سوی دیگر حفظ جریان آزاد تجارت جهانی. وزارت خارجه عمان تأیید کرده است مقام‌های دو کشور درباره «تضمین عبور روان کشتی‌ها» گفت‌وگو کرده‌اند.

برای ایران نیز همکاری با عمان صرفاً یک اقدام تاکتیکی نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد بزرگ‌تر محسوب می‌شود. تهران سال‌هاست تأکید می‌کند امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و حضور نظامی آمریکا عامل اصلی بی‌ثباتی است. طرح «ابتکار صلح هرمز» که ایران چند سال پیش مطرح کرد نیز بر همین مبنا شکل گرفته بود.

اما جنگ اخیر شرایط را تغییر داده است. در این میان، عمان به بازیگری کلیدی تبدیل شد؛ زیرا بدون همکاری مسقط، هرگونه سازوکار جدید برای هرمز از مشروعیت بین‌المللی کافی برخوردار نخواهد بود. ایران و عمان مشترکاً بر بخش‌هایی از آبراهه هرمز اشراف دارند و همین مسئله به دو کشور امکان می‌دهد درباره چارچوب‌های جدید امنیت دریایی مذاکره کنند.

برخی گزارش‌ها حتی از احتمال ایجاد نوعی «نهاد مشترک مدیریت تردد دریایی» خبر داده‌اند؛ نهادی که ممکن است بر عبور کشتی‌ها، هماهنگی امنیتی و حتی صدور مجوزهای تردد نظارت کند.

این مسئله با واکنش منفی آمریکا و برخی کشورهای غربی روبه‌رو شده است. آنها نگران تبدیل شدن هرمز به ابزاری برای اعمال فشار ژئوپلیتیکی ایران هستند. با این حال، واقعیت میدانی چیز دیگری را نشان می‌دهد. بحران اخیر ثابت کرد آمریکا باوجود حضور گسترده نظامی در خلیج فارس، نتوانسته امنیت کامل عبور و مرور دریایی را تضمین کند. حتی عملیات اسکورت نظامی آمریکا برای نفتکش‌ها نیز تنها مدت کوتاهی ادامه یافت و بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی حاضر نشدند ریسک عبور از هرمز را بپذیرند.

در چنین فضایی، ایران تلاش می‌کند این پیام را منتقل کند که بدون مشارکت تهران، ایجاد امنیت پایدار در خلیج فارس ممکن نیست. همکاری با عمان نیز دقیقاً در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند.

از منظر عمان هم این همکاری صرفاً یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه یک ضرورت اقتصادی است. اقتصاد عمان به تجارت دریایی، بنادر و ثبات منطقه‌ای وابسته است و هرگونه جنگ طولانی در هرمز می‌تواند مستقیماً اقتصاد این کشور را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، مسقط همزمان که روابط خود با غرب را حفظ کرده، تلاش می‌کند کانال ارتباطی با تهران را نیز فعال نگه دارد.

نکته مهم دیگر این است که همکاری ایران و عمان می‌تواند الگویی برای نوعی نظم امنیتی جدید در خلیج فارس باشد؛ نظمی که در آن کشورهای منطقه نقش پررنگ‌تری نسبت به قدرت‌های فرامنطقه‌ای ایفا کنند. البته این مسیر همچنان با موانع جدی روبه‌روست؛ از مخالفت آمریکا گرفته تا نگرانی برخی کشورهای عربی نسبت به افزایش نفوذ ایران.

با این حال، تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد تهران و مسقط در حال آزمودن مدلی تازه از همکاری امنیتی هستند؛ مدلی که اگرچه هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما می‌تواند آینده معادلات خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین آنچه در حال وقوع است تعیین کننده نظم آینده منطقه است. وضعیت امنیت در خلیج فارس همکاری عمان را ضروری کرده و این کشور هم به نحوی نیازمند آن است تا با ایران شکل جدیدی از ترتیبات را فعال سازد.