، تا روز نهم اسفند ۱۴۰۴ شرایط حاکم بر تنگه هرمز مبتنی بر مرور آزادانه کشتی های تجاری و نفتکش کشورهای مختلف جهان از مبداً کشورهای حوزه خلیج فارس بود. اما آنچه این سیاست را تغییر داد، حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی ایران بود. در پی این اقدام، متناسب با شرایط جنگ، نیروهای مسلح کشورمان تنگه هرمز که در حوزه آبهای سرزمینی ایران قرار دارد، به روی کشتی های کشورهای متخاصم و همپیانانشان بست. 

با توجه به اینکه بیست درصد نفت جهان برای ورود به بازار باید از مسیر تنگه هرمز عبور کند، این اقدام با واکنش کشورهای فروشنده و خریدار نفت خلیج فارس روبرو شد. آنها اعلام کرد این مسئله می تواند حتی منتهی به بحران در امنیت غذایی دنیا شود اما آنچه مدنظر قرار ندادند این بود که تا پیش از اقدام نظامی آمریکا و اسرائیل، این تنگه به روی همه کشتی های غیرنظامی باز بود و به رغم آنکه عملا کشتی های مذکور باید از آبهای سرزمینی ایران رد می شدند، هیچ بازرسی و نظارتی هم صورت نمی گرفت و فقط در موارد خاص و یا مشکوک به قاچاق سوخت و نفت نفتکش ها بعضاً بازرسی می شدند.

با گذشت بیش از سی روز از جنگ و ادامه بسته ماندن تنگه هرمز به روی کشتی های کشورهای متخاصم و متحدانشان، برخی کشورها از جمله پاکستان، چین، هند و فیلپین توانستند با هماهنگی تهران کشتی های خود را از تنگه هرمز عبور دهند. در همین حال کشورهای عربی حوزه جنوبی خلیج فارس که میزبان پایگاه های نظامی آمریکا هستند و آمریکا با استفاده از همین پایگاه ها ایران را مورد هجمه قرار می دهد، از شرایط ابراز نارضایتی شدید کردند. 

در همین راستا سخنگوی دبیرکل اتحادیه عرب ادعا کرد: «صدور قطعنامه‌ای از سوی شورای امنیت سازمان ملل برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز ضروری است»! نکته ای که وی به نمایندگی از کشورهای عرب منطقه، اشاره نکرد نگرانی های امنیتی ایران در وضعیت کنونی است. زیرا به صورت روزانه حملاتی از پایگاه های آمریکا در این کشورها به شهرهای مختلف ایران صورت می گیرد و علیرغم آسیب های اقتصادی و نظامی که این حملات به بار می آورد، عربها هیچ اقدامی در جهت فشار بر کاخ سفید برای پایان دادن تجاوزش با استفاده از این پایگاه ها وارد نمی کنند؛ بلکه برعکس، تمام فشار خود را روی تهران گذاشته اند تا اجازه دهد مانند شرایط عادی! کشتی های نفتی و تجاری آنها از تنگه هرمز عبور کند.

در ادامه این رویکرد، کنفرانسی با مشارکت ۳۵ کشور به صورت ویدئو کنفرانس، به ابتکار بریتانیا با موضوع بررسی راه های بازگشایی تنگه هرمز برگزار شد. در این نشست نخست‌وزیر بریتانیا و رییس کمیسیون اروپا اقدام جمهوری اسلامی ایران در بستن تنگه هرمز را «تکان‌دهنده» توصیف کردند. کی‌یر استارمر و اورسولا فون‌ درلاین تاکید کردند کشورهای اروپایی و متحدان آن‌ها باید برای تضمین آزادی کامل کشتیرانی و بازگشایی تنگه هرمز همکاری کنند. در این نشست هم اشاره ای به دلیل اتخاذ سیاست جدید تهران نشد! گویی هیچ اتفاقی نیفتاده و یکباره ایران تصمیم گرفته تردد در این مسیر دریایی را محدود کند.

از این رو در واکنش به این تحولات، مقامات کشورمان تأکید کرده اند قانون و شرایط حاکم بر تنگه استراتژیک هرمز هرگز دیگر مانند قبل از جنگ نخواهد بود. در این راستا بحث دریافت حق عبور از کشتی ها، امکان استفاده از تنگه هرمز فقط برای کشورهای غیرمتخاصم و مسائلی از این دست در رسانه ها به صورت گمانه مطرح شده است اما هنوز رژیم حقوقی جدیدی به صورت رسمی برای این آبراهه از سوی ایران اعلام نشده است.

مسئله دیگر اینکه طبق حقوق بین المللی دریاها، تمام آبراهه ها چه داخلی و چه بین المللی، قوانین مشخصی برای زمان جنگ و صلح دارند، به این معنا که قانون حاکم بر آبراهه ها در زمان صلح متفاوت از جنگ است و در این راستا محدودیت تردد، بسته شدن مسیرهای دریایی و یا جلوگیری از هرگونه عبور کشتی جنگی از آنها یک امر پذیرفته و مستند محسوب می شود. برای مثال دو تنگه بسفر و داردانل ترکیه که محل تردد کشتی های نفتی و تجاری روسیه و سایر کشورهای آسیای مرکزی هستند، در شرایط جنگی که ترکیه درگیر آن باشد، قوانینش فرق خواهد کرد. این مسائل بر تنگه هرمز به عنوان یک «آبراهه داخلی» نیز مترتب است. لزوم تأکید بر داخلی بودن تنگه هرمز به دلیل تفاوت قوانین بین المللی حاکم بر آبراهه های داخلی با بین المللی است. در تنگه های بین المللی دست کشور ساحلی برای اعمال قوانینش حتی در شرایط جنگی چندان باز نیست. ولی وقتی آبراهه یا تنگه ای در زمره «داخلی» تعریف شود، کشور ساحلی از قدرت مانور بیشتری برخوردار است. زیرا هرگونه تغییر شرایط اثر مستقیمی بر امنیت آن کشور خواهد داشت.

بنابراین کشورهای حوزه خلیج فارس اگر می خواهند دوباره از آزادی عبور و مرور از تنگه هرمز برخوردار شوند، نخست باید در سیاست های امنیتی و نظامی خود تغییر جدی ایجاد کنند. برچیدن تمام پایگاه های نظامی آمریکا از این منطقه و جلوگیری از استفاده آمریکا و اسرائیل از فضای هوایی، دریایی و زمینی آنها علیه ایران می‌تواند بخشی از این رویکرد جدید باید باشد.