، در روزهایی که جنگ، شکل زندگی روزمره را تغییر داده و آموزش حضوری مدارس نیز جای خود را به کلاس‌های آنلاین داده است، حالا مسجدها، پایگاه‌های مردمی و حتی برخی میدان‌های شهر به کلاس‌های کوچک درس و رفع اشکال تبدیل شده‌اند؛ فضاهایی که گروه‌های جهادی و معلمان داوطلب تلاش می‌کنند در میان نگرانی‌ها و محدودیت‌ها، چراغ آموزش را روشن نگه دارند.

دانش‌آموزانی که اینترنت ضعیف دارند، خانواده‌هایی که امکان همراهی کامل با آموزش مجازی را ندارند و کودکانی که در فضای پرتنش این روزها تمرکز کافی برای یادگیری از پشت صفحه تلفن همراه و تبلت پیدا نمی‌کنند، حالا بخشی از آموزش خود را در همین حلقه‌های مردمی دنبال می‌کنند؛ کلاس‌هایی که گاه در شبستان مسجد برگزار می‌شود و گاه در سالن یک مجموعه فرهنگی یا پایگاه بسیج محله.

در بسیاری از مناطق، معلمان داوطلب بدون دریافت دستمزد، ساعت‌هایی از روز را به آموزش دانش‌آموزان اختصاص داده‌اند؛ از تدریس ریاضی و علوم گرفته تا رفع اشکال امتحانات و کمک به دانش‌آموزان پایه‌های ابتدایی برای یادگیری خواندن و نوشتن. برخی خانواده‌ها می‌گویند این کلاس‌ها توانسته بخشی از نگرانی آن‌ها درباره افت تحصیلی فرزندانشان را کاهش دهد؛ به‌ویژه برای دانش‌آموزانی که در آموزش مجازی با مشکل یادگیری مواجه شده‌اند.

در چنین شرایطی، حضور گروه‌های جهادی بیش از هر چیز، تصویری از همبستگی اجتماعی در روزهای بحران را به نمایش گذاشته است؛ مردمی که تلاش می‌کنند اجازه ندهند جنگ، آموزش کودکان و نوجوانان را به حاشیه ببرد. اما در کنار این همراهی مردمی، پرسشی جدی نیز مطرح شده است؛ اینکه آیا آموزش ارائه‌شده در این کلاس‌های جهادی، بر اساس اصول آموزشی و سرفصل‌های رسمی آموزش و پرورش پیش می‌رود یا خیر؟

این پرسش زمانی جدی‌تر می‌شود که آموزش، برخلاف بسیاری از فعالیت‌های حمایتی دیگر، حوزه‌ای تخصصی و دارای استانداردهای مشخص است. شیوه انتقال مفاهیم، هماهنگی با کتاب‌های درسی، روش برخورد با دانش‌آموزان، اصول روانشناسی تربیتی و حتی نحوه ارزشیابی آموزشی، همگی نیازمند چارچوب‌هایی مشخص هستند؛ موضوعی که باعث شده برخی کارشناسان آموزشی بر ضرورت هدایت و هماهنگی این فعالیت‌ها با نظام رسمی آموزش تاکید کنند.

در همین رابطه، علیرضا کاظمی وزیر آموزش و پرورش در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری موج درباره نظارت بر عملکرد گروه‌های جهادی آموزشی اظهار داشت: قرار نیست بر کارهای جهادی نظارت کنیم. کارهای جهادی، کارهای مردمی است که به هر حال انجام می‌دهند و خدمت دارند می‌کنند.

وی بیان کرد: ما هم پشتیبانی می‌کنیم و تشکر هم می‌کنیم از همه گروه‌های جهادی به ویژه معلمان که در میدان‌های شهر با افتخار دارند مسائل و مشکلات دانش‌آموزان را مرتفع می‌کنند.

این اظهارات نشان می‌دهد نگاه وزارت آموزش و پرورش در شرایط فعلی، بیشتر مبتنی بر حمایت و قدردانی از ظرفیت‌های مردمی است تا ایجاد سازوکارهای سختگیرانه نظارتی. رویکردی که از یک سو می‌تواند سرعت و گستردگی کمک‌رسانی آموزشی را افزایش دهد و از سوی دیگر، نگرانی‌هایی درباره یکدست بودن کیفیت آموزش ایجاد می‌کند.

برخی معلمان معتقدند در شرایط بحرانی، مهم‌ترین مسئله جلوگیری از فاصله گرفتن دانش‌آموزان از فضای درس و مدرسه است. به گفته آن‌ها، حتی آموزش‌های محدود و مردمی نیز می‌تواند مانع افت شدید تحصیلی شود و روحیه دانش‌آموزان را حفظ کند. در مقابل، عده‌ای دیگر تاکید دارند که آموزش بدون چارچوب، ممکن است به انتقال ناقص مفاهیم یا ایجاد روش‌های نادرست یادگیری منجر شود؛ به‌ویژه در مقاطع حساس تحصیلی.

با این حال، شاید مسئله اصلی نه «نظارت مستقیم» بلکه «هدایت آموزشی» باشد. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که آموزش و پرورش می‌تواند بدون محدود کردن فعالیت‌های جهادی، محتوای آموزشی استاندارد، بسته‌های رفع اشکال یا راهنمای تدریس در اختیار گروه‌های داوطلب قرار دهد تا آموزش‌ها هماهنگ‌تر و اثربخش‌تر شود. چنین اقدامی می‌تواند هم استقلال و انگیزه مردمی این گروه‌ها را حفظ کند و هم نگرانی‌ها درباره کیفیت آموزشی را کاهش دهد.

تجربه سال‌های اخیر نیز نشان داده در بحران‌هایی مانند کرونا، زلزله یا حوادث غیرمترقبه، ظرفیت‌های مردمی نقش مهمی در جبران خلأهای آموزشی داشته‌اند. حالا نیز در شرایط جنگی، بسیاری از خانواده‌ها، مسجدها و گروه‌های جهادی تلاش می‌کنند آموزش را از دل بحران عبور دهند؛ تلاشی که بیش از هر چیز، نشان‌دهنده حساسیت جامعه نسبت به آینده کودکان و نوجوانان است.

شاید امروز تخته‌های سفید کوچکی که در گوشه مسجدها برپا شده‌اند، تنها ابزار ساده‌ای برای تدریس باشند، اما در پس آن‌ها، نوعی همبستگی اجتماعی دیده می‌شود؛ همبستگی‌ای که می‌خواهد اجازه ندهد جنگ، مسیر یادگیری نسل آینده را متوقف کند.

در عین حال، حفظ کیفیت آموزش و توجه به اصول علمی نیز موضوعی است که نمی‌توان از کنار آن ساده عبور کرد؛ چراکه آموزش، حتی در روزهای بحران، همچنان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های آینده کشور است.