، تشدید حملات انصارالله یمن به عربستان سعودی، توافق دفاعی سه‌جانبه میان عربستان، ترکیه و پاکستان را از سطح یک توافق سیاسی به مرحله‌ای عملیاتی‌تر وارد کرده است. مهم‌ترین تحول در این زمینه، نشست روز جمعه (سوم مهر) در ریاض بود که با حضور رؤسای دفاع و رؤسای ستاد نیروهای مسلح سه کشور برگزار شد و در آن، برای نخستین‌بار در شرایط تشدید حملات یمن، سازوکارهای مشخص‌تر همکاری نظامی، اطلاعاتی و دفاعی مورد بررسی قرار گرفت.

توافق «دفاع مشترک مکه»  در اواسط شهریور میان عربستان، ترکیه و پاکستان و قبل از شروع حملات انصارالله به عربستان امضا شده بود. یکی از مهم‌ترین مفاد آن این است که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه طرف تلقی شود. با این حال، در زمان امضای توافق هنوز مشخص نبود این بند در صورت وقوع یک بحران واقعی چگونه به همکاری نظامی تبدیل خواهد شد. اکنون حملات موشکی و پهپادی انصارالله به عربستان، نخستین آزمون جدی این توافق را ایجاد کرده است.

اهمیت نشست روز جمعه دقیقاً در همین نقطه است. وزارت دفاع عربستان اعلام کرد رؤسای دفاع و ستاد سه کشور در ریاض وضعیت امنیتی و تهدیدهای متوجه عربستان را بررسی کردند و درباره تقویت همکاری اطلاعاتی، هماهنگی نظامی و «یکپارچه‌سازی قابلیت‌ها» برای افزایش بازدارندگی و دفاع جمعی گفت‌وگو کردند. طرف‌ها همچنین بر تعهد خود به دفاع جمعی و آمادگی برای دفاع از امنیت، حاکمیت و تمامیت ارضی عربستان تأکید کردند و گفتند قصد دارند تعهدات توافق مکه را فوراً به همکاری نظامی مؤثر تبدیل کنند.

بنابراین، این نشست را می‌توان گامی فراتر از اعلام حمایت سیاسی از ریاض دانست. در سطح عملیاتی، موضوعاتی مانند تبادل اطلاعات، هماهنگی میان نیروهای مسلح و استفاده هماهنگ از قابلیت‌های نظامی در دستور کار قرار گرفته است. خبرگزاری رویترز نیز با استناد به بیانیه‌های وزارت دفاع عربستان و ارتش پاکستان گزارش داده است سه طرف بر افزایش تبادل اطلاعات، هماهنگی نظامی و ادغام قابلیت‌ها تأکید کرده‌اند.

این تحول در شرایطی رخ داده که حملات انصارالله علیه عربستان شدت گرفته است. در همین رابطه روز جمعه عربستان اعلام کرد چندین موشک بالستیک شلیک‌شده به سمت خاک این کشور را رهگیری کرده است و روز بعد نیز ائتلاف تحت رهبری عربستان از رهگیری دو موشک بالستیک و دو پهپاد خبر داد. هم‌زمان، انصارالله از انجام حملاتی علیه اهدافی در عربستان و زیرساخت‌های مرتبط با انرژی این کشور خبر داد.

از منظر ریاض، اهمیت توافق مکه در چنین شرایطی آن است که عربستان تلاش می‌کند ظرفیت دفاعی خود را صرفاً به یک شریک خارجی محدود نکند. در سال‌های گذشته، آمریکا مهم‌ترین شریک امنیتی عربستان بوده است؛ اما تحولات اخیر یمن و افزایش تهدیدهای موشکی و پهپادی، ضرورت ایجاد گزینه‌های مکمل را برای ریاض برجسته کرده است. در همین چارچوب، مشارکت ترکیه و پاکستان دو ظرفیت متفاوت را در اختیار عربستان قرار می‌دهد: ترکیه از ظرفیت‌های نظامی و صنایع دفاعی گسترده برخوردار است و پاکستان نیز یکی از مهم‌ترین ارتش‌های جهان اسلام و شریک نظامی دیرینه عربستان محسوب می‌شود.

با این حال، نشست ریاض هنوز به معنای ورود مستقیم ترکیه یا پاکستان به جنگ یمن نیست. بیانیه رسمی نشست درباره اعزام نیرو، انجام حملات مشترک یا عملیات زمینی علیه انصارالله تصمیمی اعلام نکرده و تمرکز آن بر همکاری اطلاعاتی، هماهنگی و یکپارچه‌سازی قابلیت‌های دفاعی بوده است. تحلیل منتشرشده در روزنامه پاکستانی «دان» نیز با بررسی بیانیه‌های دو نشست، تأکید کرده است فعلاً نشانه‌ای از تصمیم برای حملات مشترک یا عملیات زمینی علیه انصارالله وجود ندارد و تحول اصلی، حرکت توافق از «تضمین‌های سیاسی» به سمت ایجاد ترتیبات نظامی عملی است.

از سوی دیگر، توافق مکه در حال ایجاد ساختارهای دائمی‌تر است. در ۱۰ شهریور وزرای خارجه و دفاع و رؤسای نظامی سه کشور در استانبول نخستین نشست «کمیته راهبردی سیاسی و دفاعی» را برگزار کردند و درباره ایجاد دبیرخانه توافق در عربستان و تعمیق همکاری نظامی تصمیم گرفتند. بنابراین نشست سوم مهر را باید ادامه همین روند دانست؛ با این تفاوت که این‌بار رؤسای نظامی سه کشور در شرایط یک تهدید واقعی و جاری در ریاض گرد هم آمدند.

هم‌زمان، دامنه بالقوه این توافق نیز مورد بحث قرار گرفته است. رئیس پارلمان ترکیه اعلام کرده توافق سه‌جانبه می‌تواند در آینده به یک پیمان گسترده‌تر برای «جهان اسلام» تبدیل شود و حتی ایران را نیز دربرگیرد. این اظهارنظر موضع رسمی توافق درباره عضویت ایران محسوب نمی‌شود، اما نشان می‌دهد برخی مقام‌های ترکیه آن را صرفاً یک پیمان محدود میان سه کشور نمی‌بینند.

در نتیجه، نشست ریاض از دو جهت اهمیت دارد: نخست، توافق مکه اکنون در برابر یک بحران واقعی وارد مرحله آزمون شده و سازوکارهایی مانند تبادل اطلاعات، هماهنگی نظامی و ادغام قابلیت‌ها در حال شکل‌گیری است؛ دوم، بحران یمن می‌تواند به عاملی برای توسعه یک شبکه امنیتی جدید پیرامون عربستان تبدیل شود. البته هنوز برای نامیدن این روند به‌عنوان «معماری امنیتی جدید خلیج فارس» زود است؛ زیرا ترکیه و پاکستان عضو کشورهای ساحلی خلیج فارس نیستند و سطح همکاری عملیاتی سه کشور نیز هنوز به مرحله عملیات مشترک نرسیده است.

از این رو آنچه تاکنون با اطمینان می‌توان گفت این است که توافق مکه از یک توافق سیاسی به سمت یک سازوکار دفاعی عملی‌تر حرکت کرده است. حملات یمن نخستین آزمون این سازوکار محسوب می‌شود و نشست اخیر در ریاض مهم‌ترین نشانه تاکنون از آن است که عربستان، ترکیه و پاکستان قصد دارند دست‌کم در حوزه اطلاعات، هماهنگی نظامی و دفاع جمعی، تعهدات خود را از روی کاغذ به ترتیبات عملی منتقل کنند.