، مسئله مهاجرت نخبگان و خروج سرمایه‌های انسانی از کشور طی سال‌های گذشته همواره یکی از دغدغه‌های اصلی مسئولان و دانشگاهیان بوده است. در چنین شرایطی، هرگونه تحول در وضعیت حضور دانشجویان و اساتید ایرانی در دانشگاه‌های خارجی می‌تواند تأثیر مستقیمی بر آینده علمی کشور داشته باشد.

در ماه‌های اخیر گزارش‌هایی از تشدید محدودیت‌ها برای برخی دانشجویان و پژوهشگران ایرانی در تعدادی از دانشگاه‌های خارجی منتشر شد. همزمان با این تحولات، حسین سیمایی صراف وزیر علوم، تحقیقات و فناوری اعلام کرد که دانشگاه‌های ایران آمادگی دارند از دانشجویان ایرانی که با مشکل ادامه تحصیل در خارج از کشور مواجه شده‌اند استقبال کنند و آنان را در دانشگاه‌های هم‌تراز داخلی بپذیرند.

اما آنچه بیش از همه مورد توجه جامعه دانشگاهی قرار گرفت، بحث استفاده از ظرفیت اساتید، پژوهشگران و متخصصان ایرانی خارج از کشور بود؛ افرادی که سال‌ها در معتبرترین مراکز علمی جهان فعالیت کرده‌اند و اکنون برخی از آنان به دنبال بازگشت یا همکاری علمی با دانشگاه‌های داخل هستند.

وزیر علوم پیش از این نیز از برنامه‌های وزارتخانه برای تسهیل بازگشت اساتید و پژوهشگران ایرانی خارج از کشور خبر داده و اعلام کرده بود زمینه‌های لازم برای حضور این افراد در دانشگاه‌های کشور در حال فراهم شدن است. به گفته وی، تعداد قابل توجهی از اساتید ایرانی خارج از کشور برای همکاری‌های علمی و پژوهشی اعلام آمادگی کرده‌اند و وزارت علوم در تلاش است موانع جذب و همکاری آنان را کاهش دهد.

کارشناسان معتقدند تحقق این وعده می‌تواند چند دستاورد مهم برای نظام آموزش عالی کشور به همراه داشته باشد. نخست آنکه دانشگاه‌های ایران از تجربه علمی و بین‌المللی پژوهشگرانی بهره‌مند خواهند شد که سال‌ها در مراکز معتبر دنیا فعالیت کرده‌اند. دوم آنکه بخشی از روند مهاجرت نخبگان می‌تواند معکوس شده و زمینه بازگشت سرمایه انسانی فراهم شود.

با این حال، برخی صاحب‌نظران تأکید می‌کنند که جذب اساتید و پژوهشگران بازگشته صرفاً با اعلام آمادگی امکان‌پذیر نیست و نیازمند ایجاد زیرساخت‌های لازم، تأمین امکانات پژوهشی، حمایت از پروژه‌های علمی و فراهم کردن امنیت شغلی برای اعضای هیئت علمی است.

از سوی دیگر، وزیر علوم در ماه‌های گذشته از بررسی مجدد برخی پرونده‌های جذب اعضای هیئت علمی و اصلاح فرآیندهای استخدامی در دانشگاه‌ها نیز خبر داده بود؛ موضوعی که می‌تواند مسیر ورود نیروهای متخصص و نخبه به دانشگاه‌ها را هموارتر کند.

متخصصان ایرانی خارج از کشور سرمایه علمی کشور هستند

سید محمودرضا آقامیری، رئیس دانشگاه شهید بهشتی، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری موج با اشاره به برنامه‌های وزارت علوم برای جذب اساتید و پژوهشگران ایرانی خارج از کشور اظهار داشت: ما اصرار داریم که میزبان همکارانی باشیم که از دانشگاه‌های خارج از کشور وارد ایران می‌شوند و علاقه‌مند هستیم از ظرفیت علمی و تجربیات ارزشمند آنان در دانشگاه‌های کشور استفاده کنیم.

وی افزود: دولت تلاش کرده است روند حضور و فعالیت این افراد را تسهیل کند و در همین راستا نیز برنامه‌ها و سازوکارهای مختلفی در حال طراحی و اجراست تا اساتید و متخصصان ایرانی خارج از کشور بتوانند با سهولت بیشتری در دانشگاه‌های داخلی فعالیت داشته باشند.

رئیس دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به اظهارات وزیر علوم در این زمینه خاطرنشان کرد: در صحبت‌های وزیر علوم نیز مشاهده کرده‌ایم که مدل‌ها و شیوه‌های مختلف همکاری در حال تعریف شدن است تا اگر استادی تمایل به حضور در کشور داشته باشد، بتواند به صورت نیمه‌وقت یا تمام‌وقت در دانشگاه‌ها و مراکز علمی فعالیت کند.

آقامیری ادامه داد: این موضوع می‌تواند فرصت ارزشمندی برای نظام آموزش عالی کشور باشد، زیرا بسیاری از این اساتید و پژوهشگران سال‌ها در دانشگاه‌ها و مراکز علمی معتبر دنیا فعالیت کرده‌اند و تجربیات آنان می‌تواند در ارتقای کیفیت آموزش، پژوهش و توسعه فناوری در کشور مؤثر باشد.

وی تأکید کرد: دانشگاه شهید بهشتی نیز از این رویکرد حمایت می‌کند و علاقه‌مند است شرایط لازم را برای حضور متخصصان و نخبگان ایرانی خارج از کشور فراهم سازد؛ به‌ویژه افرادی که دارای عرق ملی و احساس مسئولیت نسبت به پیشرفت کشور هستند و تمایل دارند دانش و تجربیات خود را در خدمت توسعه علمی ایران قرار دهند.

رئیس دانشگاه شهید بهشتی تصریح کرد: استفاده از ظرفیت نخبگان ایرانی خارج از کشور می‌تواند زمینه‌ساز تقویت ارتباطات علمی بین‌المللی، انتقال دانش روز و ارتقای جایگاه دانشگاه‌های کشور در عرصه‌های علمی و پژوهشی شود.

آقامیری ابراز امیدواری کرد با همکاری دولت، وزارت علوم و دانشگاه‌ها، بستر مناسبی برای حضور هرچه بیشتر اساتید و پژوهشگران ایرانی خارج از کشور فراهم شود تا از این سرمایه ارزشمند علمی در مسیر پیشرفت و توسعه کشور بهره‌برداری شود.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا وعده وزارت علوم از مرحله اعلام آمادگی فراتر خواهد رفت و به برنامه‌ای عملیاتی برای جذب اساتید و پژوهشگران ایرانی خارج از کشور تبدیل می‌شود یا خیر؟ پاسخ به این سؤال در ماه‌های آینده و با نحوه اجرای سیاست‌های جدید وزارت علوم مشخص خواهد شد.

آنچه مسلم است اینکه در شرایط رقابت فشرده علمی میان کشورها، حفظ و بازگرداندن سرمایه انسانی متخصص می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای توسعه علمی باشد. اگر دانشگاه‌های کشور بتوانند از این فرصت به‌درستی استفاده کنند، شاید محدودیت‌هایی که امروز برای برخی پژوهشگران ایرانی در خارج از کشور ایجاد شده، به فرصتی برای تقویت آموزش عالی و پژوهش در داخل کشور تبدیل شود.